tabili nagbayle, ilaga nagbangga

2002-09-24T01:59:00.000-07:00

ANG AKTIBISTANG GI-SYPHILIS

“A mysterious epidemic, hitherto unknown, which had struck terror into all hearts by the rapidity of its spread, the ravages it made, and the apparent helplessness of the physicians to cure it.” ---from a description of syphilis in the early 16th century.

I
Gradweting na ko sa usa ka inila ug dako nga unibersidad sa siyudad sa Sugbu. AB English, ug usa ka ultimo nga staffer sa among student publication. Pangandoy unta nga mahimong editor sa pamasin nga pinaagi sa ranggo, maangkon ang kagawasan sa pagpadayag ug pag-usab sa giabog ug gilawalawa nga mga sistema ug kinaiyahan ning katilingban.

Apan nagpabilin kining usa ka pangandoy kay lagi, ubos ra sa singko ang akong hayt, gamayg tingog, ug mokiat lang kon hubog. Dili katuohan, ug paita, gianggaan og Putot.

II

Mitakilid ang eroplano. Didto ko sa daplin sa may bintana nga naglingkod. Sama sa camera, and kwadradong bintana mipakita og mga ginagmayng hulagway, mga snapshots sa kalibutan: ang panganod, mga isla sa dagat, ug ang mismong dagat nga pwerte ka lapad. Matudlo lang nimo ang mga baruto tungod sa nipis kaayong mga badlis niini sa panit sa dagat. Mao kini ang sarang argumento sa bili sa usa ka tawo, kon hisgutan na gani ang mortalidad. Gamay ra ang tawo kon sutaon, matud pa. Usa lang ka awm o badlis sa panit sa dagat.
Apan nahinumdom ba kamo ni Onel de Guzman? Kadtong estudyante nga mihimo niadtong “I Love You” virus sa internet. Ang virus mikatap ug hilabihang dakoang impeksyon sa cyberspace. Gani ang mga intelligence sa Amerika ug Europa, nahulga gyud sa maong impeksyon, mibungkag kini sa pipila ka mga importanteng mga files nila.
Nan karon, kon si Onel imong pagatan-awon kon anaa ka sa daplin sa bintana sa eroplano, unsa man kadak-a ang batan-on. Adunay gitawag og mga “hacktivists”, mga tang-an nga mga batan-on nga sulod lang sa ilang hilom ug tago nga lawak, adunay mga panghulga nga nahimo sa kalibutan.

III

Tulo na ka semana ang milabay human magsugod ang klase, ug ang among editor nga si April Aquino nagpatawag og meeting, nanghatag na siyag mga assignments. Sa way pagbalibad, yango na lang tanang staffers sa iyang mando. (Kon dili pa tungod sa iyang kandiis, akoy unang mobalibad). Ania ang memo:

December 1, 1994
ATTENTION: LIST OF ASSIGNMENTS FOR THIS SEMESTER
Gaudencio Macaraya - New University President (profile)
Marie Puyo - Intramurals '94 (news feature)
Edwin Castillo - Miss Intramurals (interview)
Jesus Dorado - X'Mas Vacation (essay, brief lang)
Aimee Gonzaga - Family Day '94 (photo essay)
Gwen Soronda - Math Week (list of quiz winners)
Anne Caligner - Interview Librarian (new arrivals)
Ramer Badana - On Shakespeare's Romeo and Juliet (essay, ang iyang mensahe sa kontemporaryo nga kinabuhi)
John Lastimosa - Interview Bonel Balingit (Si Dean Balingit is a relative of the new basketball star. Try contacting her.)

NOTE: THOSE WHO ARE NOT IN THE LIST MAY CONTRIBUTE EITHER A SHORT STORY OR A POEM.

Ug tingali ba kaha nga tungod sa akong hayt, pirmi lang kong makalimtan. Mikalot kos akong ulo samtang miagbay si Ramer, ang among Lit Ed, kanako sa paggawas namo sa opisina human sa meeting.

"Tabangan lang tika, Tot. Ayg kabalaka," matud pa niya.
”Sige lang, kay basig sa paglakaw kos Colon, may mapandulan pa diayng balak."

Apan dako ang akong kabalaka. Sulti pang April, ang sugilanon ug balak mahitungod gyud sa gugma. Kuno, kay tayming man sa Valentines ang among pagpagawas. Wa koy kalibutan ana. Daghan na kong gipanguyaban (puros taas pa nako), apan pulos lang kunot sa agtang ug lisngag sa ilong ang akong madawat. Ang sarang nilang tubag: "Kaon sag baynte ka sakong bugas!" "Pagsapatos sag habog!" "Hoy kaligo!" "Akong manghod na lang!" "Luoya sad nimo, oy!" Apan matud ko: No hurt feelings.

"Asa man ka ron?" ang pangutana ni Ramer.
"Magbeer-beer lang sa. Kuyog ka?” tubag ko.
“Moadto pa kog library. Magresearch pa kog Romeo and Juliet.” Ug dayon niyang liko sa lobby, paingon sa taas.

IV

Ang “syphilis”, pagtuo ko, gikan sa duha ka pulong: Sisyphus ug Philippines. Nahinumdom ba kamo niadtong si Sisyphus?
Si Sisyphus anak ni Aeolus. Siya kadtong gisilutan sa mga ginoo pinaagi sa pagpaligid og dakong bato padulong ngadto sa tumoy sa bukid aron lang kini ihulog og balik sa tiilan niini. Simbolo kini nga nagpasabot nga adunay mga kawsa sa kalibutan nga bisan sa paningkamot, mahitugpa gyapon sa pagkakawang o pagkawalay pu'os.
(Sama tingali usahay sa kakawang sa kalihukan sa mga aktibista, sa armadong pakigbisog. Sa mga pari ba kaha. O kawang ba gyud kaha? Aduna ba gyud kahay utlanan o bisan tipik na lang sa paglaum nga magmadauogon ang kawsa sa linupigan? Mao kana ang mga dagkong pangutana.)
Sa sugilanon pas mga Greko, bugoy, bugalbugalon ug maro si Sisyphus. Gani, kadtong gikawat ni Autolycos ang iyang mga baka, nagbilin sila og mga tunob nga adunay imprinta nga “KINAWAT NI AUTOLYCOS.” Hilabihang lagota sa utro sang maro nga bugoy. Naisahan siya sa marukoy nga Sisyphus. Gibutangan diay ni Sisyphus ang lapa-lapa sa baka og sapatos nga gikulitan og mga letra.
Kay kini man gud si Autolycos, otro sang marukoy. Sa aktong pangpangawat, mahimo kini niyang wagtangon sa panan-aw ang maong butang. O kon di man, mahimo kini niyang usbon. Sama pananglit sa taming, mahimo kini niyang himuong bakos sa iyang pag-ikyas. Mahimo usab nga siya mismo mawagtang. Watsinanggo kining kawatana ngas Autolycos, mao tong gisapatosan ni Sisyphus ang iyang mga baka ug gikulitan ang mga lapalapa niini.
Adunay daghang mga paghugon-hugon kabahin sa silot ni Sisyphus. Sa dihang mipatighug na si Thanatos, kadtong ginoo sa kamatayon, aron kuhaon na ang iyang kalag, gigapos kini ni Sisyphus. Og, pastilan, nausab ang dagan sa kalibutan tungod niadto. Wa nay tawng nakabsan sa kinabuhi, wa nay mamatay. Nahibalik na lang ang normal sa dihang gibuhian ni Zeus si Thanatos.
Tuod man, nadala gyud nila ang badlungon nga si Sisyphus ngadto sa Hades, apan nakaipsot gyapon ang hinampak, mibalik sa iyang asawa ngas Merope (usa ka di ingon nato) aron kunohay kini kasab-an kon nganong wa siya tagai og tarong nga lubnganan. Hinuon, sa tinuoray lang, iyang gisekreto diay og tugon ang iyang asawa sa pagpalabay sa iyang patayng lawas ngadto sa sapa imbis nga unta ilubong sa tarong. Gibuhat kini niya aron aduna siyay pasangil nga makabalik sa kalibutan. Ug sa dihang nahibalik na siya sa kalibutan, kanunay kining manglipat sa kamatayon aron lang di na makabalik sa pikas kalibutan.
Mao kini ang hinungdan nga gisilutan kini siya pinaagi sa way katapusang pagpaligid sa bato ngadto sa tumoy sa bukid aron dili na kini makahuna-huna pa og laing plano sa pag-ikyas.
Apan buot natong hinumduman nga si Sisyphus mahigugmaon sa kinabuhi, watsinanggo, dili mahadlok mosukol sa mga dili ingon nato, dili mahadlok mousab sa dagan sa panahon. Mao kini ang mga gawi nga di angay sa mga mortal nga susama kaniya. Gikasuyaan siya sa mga ginoo.

V

Ang amahan ni Sisyphus ngas Aeolos mao ang ginoo sa hangin. Aduna siyay dose ka mga anak, ang katunga, mga babaye. Ang iyang pinuy-anan usa ka palasyo nga gama sa bronsi. Dinhi kini sila kanunay magpista. Dinhi usab niya tagui ang mga nagkalainlaing mga hangin.
Sa sugilanong Odyssey, iyang gitagaan si Odysseus niadtong sudlanan nga gama sa panit sa turo aron dinhi niya mahimong hipuson ang mga hangin. Apan sa dihang mibiyahi na si Odysseus paingon sa iyang pinuy-anan sa Ithaca, gihilabtan sa iyang mga tawo ang maong sudlanan sa pagtuo nga kini adunay mga gitaguang mga bahandi. Diha-diha, nasabwag ang mga hinipos nga mga hangin ug kini mipapha nilang tanan ug ang ilang yutang natawhan. Si Odysseus na lang human milabay ang panahon ang nakakita og balik sa maong yuta. Wala hinuon hisguti kon diin niya kini hikit-i.

VI

Bisan kinsa pay pasuginlon, bisan kinsa pang nasura, adunay mga nagkalainlaing bersyon kabahin sa sinugdanan sa kalibutan.
Ang hitsura sa Pilipinas, kon imong tan-awon, morag impeksyon sa panit sa kalibutan. Morag labhag sa til-as, morag dapaw, morag hangga, labi na gyud, morag agi sa sipilis. Katol tan-awon, gusto nimong kawton, gusto nimong kusniton, kuskuson, busdikon ang bungtod nga nagnana.
Kon padul-an, mora kinig kugan nga ningkubol. Dinhi nimo mas masud-ong kon diin kining impeksyona nagsugod, diin mikumbate ang resistensya sa lawas. Ang dakong bahin sa impeksyon nag-gikan sa Mindanao ug Luzon. Katag kini pag-abot sa kabisay-an, nagpasabot nga dinhi taliwa sa Pilipinas adunay mga pagsanta nga gihimo. Mao nga misimang ang impeksyon, mingkatag ngadto na dayon sa Palawan, sa Sulu, ug ngadto usab sa Batanes.
Unsa man kahay sinugdanan ining impeksyuna? Di ba kaha iti sa agila? Kadtong agilang nakaigit sa tumang kalipay sa dihang iyang natupo sa sangka ang Dagat ug Adlaw?
Kay lagi, ang sipilis man gud kuno, mikatap human sa biyahe ni Columbus ngadto sa Bag-ong Kalibutan niadtong 1493. Adunay mga pagtuon nga nagmatuod niini. Adunay mga nakit-an nga mga bukog sa mga tawo nga nabuhi niadtong mga panahona, ug nakit-an ang kagaw nga karon gitawag og Treponema Pallidum. Hinuon aduna say nagtuo nga hagbay ra ang syphilis mingkatap. Nasaypan lang hinuon kining sangla.
Ang kining Syphilis (sukwahi sa akong pangagpas) gikuha kini sa pangan niadtong batan-on nga nahisgutan niadtong usa ka balak sa Latin. Usa kadto siya ka saop nga tig-atiman sa mga karnero. Niadtong balaka, gitawag kadtong sakita ug “Great Masquerader”. Tungod lagi kay ang simtomas sa maong impeksyon, pareha ra man sa ubang mga sakit. Sa ato pa, sundogan. Way originality.

VII

Alas otso nas Junquera sa My Place. Ikalima ko nang botilya, ug paminaw ko, kulang pa. Nanggilok ang akong dunggan sa dihang nakita ko ang babaye nga mitutok og hait kanako --- mata nga gipanag-iya sa usa ka babayeng maanyag ug taas pa nako.

Og kalit may nanguhit sa kilid. "Tres sintos lang. Ikaw nay bahala sa gawas." Wa ko katingog. Og mipadayon ang maong tawo. "Kon di nimo kaya, dungan lang mos akong migo. Tagsintos kwinta mo." Pulong niya samtang miagbay sa iyang tupad.

Midagkot og sigarilyo ang maong babaye ug mipahiyum kanako sa dihang nahawanan na sa aso ang iyang nawong. Iyahang tiil midapat sa salog bisan sa kahabog sa lingkuranan, samtang ako, milabyog-labyog sa tiil, naghangos sa kahinam. "Ako na lang usa. Bisag kuwatro sintos pa!"

Usa lamang sa mga lungag sa bungbong sa dalan Colon ang among gisudlan.Usa ka lodge, ginganlag Rainbow Foreign Exchange, ambot ngano. (Sukwahi sa pagtuo sa mga langyaw, dimalas ang bangaw. Ayaw gyud ni tudlua kay maputol imong tudlo.) Miagbay ang maong babaye kanako. "Ako diay si Rose. Ikaw?"

"Ener. Pero gianggaan og Putot." Milanog ang talidhay sa hawan ug hilom nga lobby sa Rainbow Foreign Exchange.

Usa ka oras ang akong gibayran sa kuwarto. Midiretso si Rose sa sulod, nag-una nako, samtang gipaabot ko pa ang sukli.

Pagtuo ko, dili lang siya makausa mipatighulog dinhi.

"Tissue paper, naa ka?" Pangutana sa receptionist sa dihang miabri sa drawer.

"O, dad-a ni."

Usa lamang ka 10 watts nga bombilya, sa bana-bana ko lang, ang mipuli sa unta nga kangitngit nga mipuno ining kwartoha.

"Ngitngita sad, uy!"

"Ang-ang kay kon sug-an og mahalon, pangawaton man," tubag ni Rose samtang mipahiluna sa iyang hip-hop nga beste sa usa ka gamayng lamisa sa kilid. Gisultihan ko siya sa pagbantay kay basig mahulog ang tres sintos nga gihatag ko kaniya.

"Wala na nako. Tua na ni Jun," tubag niya.

"Giunsa ninyo pagkaila ni Jun?" akong pangutana.

"Bata pa mi, kaila na mi."

"Imposible!"

"Igsuon gud mi. Sige na uy. Chismoso sad ning putota, ay!"

Mihipos siya sa iyang buhok, milugpit sa lastiko sa iyang ngabil, ug dunay miunlod sa iyang aping nga nahimong kandiis. Usa kini ka dagway nga pagadakpon sa hangin samtang nagsakdapsakdap sa kabulakan, gunitan sa hugot, ug palup-itan sa usa ka libro sa balak. Nahasulod ang naghubo niyang kaugalingon sa kwadradong bungbong sa maong lawak. Pagtuo nga anaa ko sa museyum ug wa sa Rainbow Foreign Exchange, apan sa dihang nakita ko ang mga badlis sa samad sa iyang kamot nga morag mga badlis sa bangaw nga nahilis, ang kalit kong kahiamgo.

"Ngano man na?" ang pangutana ko, samtang gitudlo ko kini.

"Sus, uy, sige na. Unsa man ka, mokayat ka, di?” ug dayon niyang hapak sa akong tudlo. (Kon bangaw pa kadto ug dili lang badlis, pastilan og naputol akong tudlo!)

Makusganon sa akong pamati ang iyang pulong ug gipahiluna ko na lang ang akong maong ug brief ibabaw sa iyang hip-hop sa lamisa sa kilid. Mibikangkang siya samtang naghigda, og pinaagi sa kamot, misinyas kanako pagpaduol. Niadtong tungora, ako mitalidhay. Kon ang pagpakighilawas dili okupado sa pagbati, makita mo, sa pagsugod pa lang, tataw, sama kamo sa duha ka unggoy nga nagduwaduwa.

"Sige na! Peste, kadaghag arte!"

Misugod kog kamang paingon kaniya sa dihang namatngonan ko ang patik niya sa may bugan: Romil. Ug sa letrang "i", adunay kasingkasing nga mipuli sa tuldok.

VIII

Ang bugan mao kini ang parte sa lawas nga may igong kainit. Nagkinahanglan man gud og kainit kon magbuhi kag semilya. Dinhi usab nahimutang ang kinatawo, matawo ka man o hayop. Ang bugan usab managkaluha.
Kabahin sa bugan ug kaluha, nahinumdom ko ni Balituk, kadtong anak ni Bugan ug Kinggauan, kadtong managtiayon nga mga Ifugao. Ila kadtong gitunga si Balituk. Apan, ining puntoha, isaysay ko usa ang sinugdanan:
Si Bugan man gud dili ingon nato, taga Ikaupat nga Langit kadto siya, gamhanan. Mipatighulog lang to siya dinhi sa yuta aron makigminyo ni Kinggauan, kadtong ulitaw nga mamitikay rag hayop sa kabukiran. Nakit-an kadto siya nga way sapot ni Bugan sa dihang mipundo ang maong daga sa panganod duol sa kalibutan.
Og tuod man, ang gibantog nga pilian naibog sa ulitawo. Nananghid dayon kini sa iyang amahan nga buot molugsong sa kalibutan. Ug tuod man, gitugutan ang maong daga. Nagdala kini og bahag ug sudlanan sa kan-on. Mao kini ang iyang gipakita ni Kinggauan sa iyang pag-adto sa payag nga puloy-anan sa ulitawo. Ug dito, nagkaila ug naminyo ang duruha.
Tungod lagi sa gahum ni Bugan, gikasuyaan siya sa mga kasilinganan. Usa ka adlaw, gilibutan sa mga silingan ang pinuy-anan sa magtiayon og mga pipila ka mga tanum ug mga isda. Tungod niini, gihubag-hubagan si Bugan. Nanurok ang mga dapaw, hangga, labhag sa iyang kalawasan. Dinhi magsugod ang mga lisud nga desisyon sa magtiayon.
Niabot na lang kadtong higayun nga sa ilang panagbulag gitunga nila ang lawas ni Balituk. Ang ubos nga bahin tua ni Bugan ug ang ibabaw tua ni Kinggauan. Ug tungod lagi kay gamhanan man si Bugan, pinaagi sa pipila ka yamyam, natubuan rag lawas ug ulo ang iyang bahin sa anak, ug ginganlan dayon niya kini sa samang pangan, Balituk. Apan kadtong parte nga tua ni Kinggauan, wa gyud intawn hitugki ug sumpay: kinataw, bugan, paa, bitiis, tiil. Miabot na lang ang panahon nga misugod nag dugta kini, og tungod sa hilabihang kaisog sa baho niini, miabot kini sa Ikaupat nga Langit ug ngadto na dayon ni Bugan.
Pwerteng sukoa ni Bugan, ug tungod niini, iyang gihimong ulo sa langgam nga mang-ak kadtong nadugta nga Balituk. Ang maong langgam may mata nga santing kaayong mosiga makasamad sa kangitngit. Matud pas mga tawo sa Kiangan diin nagpuyo si Kinggauan, mao kini ang maitom nga langgam nga mosinyas ug dautang mga panghitabo.
Ang dunggan sa maong nadugta nga parte ni Balituk iyang gilabay ngadto sa lasang, ug sukad niadto adunay mga nanurok sa mga kahoy nga morag mga dunggan. Ang ilong usab didto punta sa lasang, ug nanurok usab kini. Ang buhok nahimong mga ulod. Gikan sa panit, gilangkat ni Bugan ang usa ka pulang langgam nga gitawag og kukuk. Katunga sa dugo nahimong mga kwaknit ug pinaagi sa atay namugna ang usa ka sakit. Pinaagi sa nadugta nga lawas ni Balituk, namugna ni Bugan ang mga nagkalainlaing mga sakit og dimalas sa kalibutan.
Ug mao kini ang angay tang hinumduman. Ang dila nga hilabihan nangalisbo mao kuno ang hinungdan sa panghubag sa dila sa mga kalalakin-an. Matambalan lang kuno kini pinaagi sa paghalad og itlog o manok ngadto ni Bugan. Ug pinaagi sa dughan sa manok, naghimo si Bugan og hilabihan ka la’a nga serpente. Ug ang dughan sa serpente migawas ang usa ka dako kaayong bangaw.

IX

"Ig-unsa nimo si Romil?" ang akong pangutana.
Wala siya motingog. Hinuon, mikupot sa akoa ug mibira niini sa hinayhinay. Aduna siyay kamot nga makakoryente, mipahayag og dako sa 10 watts nga bombilya. Pamati nga usa ka liti miduslit sa pabilo sa kailadman.Gisudlan ko ang iyang pagkatawo, apan sa akong kamubo, ubos ug dili maabot ang iyang aping sa akong halok. Akong gipamulong sa kaugalingon: dili maangkon sa hingpit! Dinhing tungora, mora kog si Sisyphus nga nagpaligid ug bato sa bungtod sa lawas ni Rose. Kawang ang tanan.
Alta presyon! Kalit milanog ang paglamba sa pultahan, samtang nangahibat ang mga tayang bisagra niini. Milakra og puti ang sapatos nga misipa kanamo sa kahigmat.

"Ganiha ra kong pinangita nimo!" pulong sa tawo samtang mibira sa buhok ni Rose, ug mipadayon, "Imo na lang kong ilad-ilaron karon ha! Diin ka?"

"Mil, intawn," pangadye ni Rose.

Mibunal ang maong tawo sa iyang bakos, ug milabhag ang buckle nga spracket sa motor sa bukobuko ni Rose samtang hugot ang pagkupot niini sa buhok sa maong babaye. "Gihigugma tika. Nganong giingon ani man ko nimo?" ang pulong ug hilak sa maong tawo. Padayon ang pagbunal.
"Intawn, Joy, kuyog nako!" singgit sa maong tawo. Diha-diha, mas taas pa ko nilang duha. Gani, akoy kinatas-an, nahimo kong Balingit.

"Di na nako kaya, Mil!" tubag ni Rose.

Niadtong tungora, samtang gisul-ob ni Rose/Joy pag-usab ang iyahang hip-hop, adunay kahilom nga sama sa usa ka suwat human maabrihan ang sobre: Dear _________. Gisud-ong ko pag-ayo ang ilang mga lihok. Hugot ang ilang inagbayay sa dihang mibiya. Naimadyin ko sila nga usa ka bisagra, bag-o ug dili tayaon. Dili sama sa mga nangahibat nga bisagra sa gubang pultahan ining kwartoha.

Miduol ko sa receptionist nga gialimungawan pa, aron pagpaningil sa sukli, kay lagi wa ko moabot sa usa ka oras sulod sa kwarto. Ug wa pa gani mokabat sa usa ka oras nga kalipay. Apan diay, bayad kadto sa oras, kasubo man o kalipay.

Migawas ko sa Rainbow Foreign Exchange, hilom na ang kadalanan.

X

Higala kong Ramer, si Romeo ug Juliet wala sa library. Ania sa Junquera, ginganlag Romil ug Joy. Ug, Mer, si Sisyphus, si Kinggauan, si Romil, pulos kadto sila nahigugma sa mga babayeng dili sama nila. Si Merope, si Bugan, si Joy, pulos kadto mga dili ingon nato.
Ug, John, saksi si Balingit niini.

XI

Humot ang usa ka pahina sa stationery ang akong gigamit:

February 13, 1995

Dear April,
Ugma sa Fuente, 8pm.
I LOVE YOU.
Love,
Ener

P.S.
Ayaw pagsul-ob og hip-hop.

ANG SUHITO
Ni Januar Yap

Didto sa Chong Hua nabatii sa baynte ka mga palaihi ang kabahin sa Martial Law. Ang tabobong midwife nga saputon pirming mamati sa HP og drama nga matag karon ug unya sal-utag balita. Dili pa dugay, maayong pagkalusno sa entablado sa oposisyong Liberal nga nahagisag granada. Ang akong Lolo nga pwerte nakapanghinambid tupad sa mga dagkoayng lider nga mibatok ni Makoy, maayong pagkatuwad. Didto na hulbota ilawm sa mga nangasiak nga pligo sa marin nga mihagsa kaniya.
Dakong utong sa katawhan, siyagit ngari, siyaok ngadto. Ang ako sang inahan kadlawon sa Septembre 19, pwerteng utong sa delivery sa Chong Hua. Sulod sa pipila ka bulan ilawm sa tiyan sa kong Mama, pirmi kong madunggan ang mga estudyanteng nagpunayg siyagit sa kadalanan: Ninoy! Laban! Laban! Ang panahon mipatuyag bulhot sa iyang panuhot ngadto sa tiyan sa akong inahan, hinungdang midako pag-ayo akong ulo. Sa ako sang ka-kuryoso, mitaas pud akong liog (pipila pa ka sine ug katuigan ang akong naagian hangtud nako masabti ang akong hitsura sa dihang nahimugso: E.T., putot, taas og liog, dakog mata.)
Ang akong amahan nga may kalagot sa akong Lola tungod sa dinali-daling pagpili sa iyang pangan, Jose nga may angga nga Pepe, pwerteng research kon unsa gyuy iyang ipangan sa iyang anak. Kon basihan niya ang mga sikat niadtong panahona sa drama sa radyo, duhay kapilian: Puloy ug Roco (ang batang bato). Kon komiks pud, dunay Kenkoy, naa say Zuma. Gusto unta niya ang Zuma, kay kuno unique, panagsaon ang pangan nga may letrang “z”. Apan sa dihang mibalita na ang nurse kaniya human sa pipila ka oras nga Caesarian, “Human na, Noy! Pwerteng dakoag ulo! Taas kaayog liog!” Diryot kuyapi si Pepe. Tingali bayag nasobraan nilang Mamag imagine si Zuma. Tungod kay 6 pounds ra man ko, tingali baya pud og and 5 pounds naa ra sa akong ulo.
Hilumon kuno ko sa dihang natawo. Tingali tungod kay kadto rang hangin nga gibulhot sa panuhot sa panahon ang nagpunsisok sa akong ulo. Apan nakadawnggan sad kog pinaypay. Pwerteng tingkaga, lupig si Mickey Mouse, makapainsulto ni Spock sa Star Trek.
Usa ko sa baynte ka mga palaihi sa nursery sa Chiong Hua sa dihang mipasirit usab ang mga kabomberohan sa mga raliyesta sa Mendiola. Usa mi ka klasihan, Batch ’72, nagpapiyong-piyong aron ingnong nangatulog na. (Sa may tabubo lang nga malipat!) Inig talikod sa saputong tambokikoy, maghisgot dayon mi bahin sa among kaugmaon. Ang akong tupad ngas Baby Girl Asuy gustong mag-announcer sa TV, kay aron kuno iyang mapakita sa iyang nawong ang tinud-anay nga pabati kon magsibya og balita: “Sa kasamtangan, girakrakan ang kabalayan sa mga pamilyang mag-uuma…” ug dayon iyang nawong pinaaslom. Si Baby Boy Serafin gustong magpari. Dako ang kolekta niini matag dominggo og iya sang mahibaw-an ang tanang sekreto sa mga kababayen-an (ug pwede sang kaulitawhan!) sa iya unyang parokya. Si Baby Girl Dolores, simple lang ang iyang plano, sukwahi sa istilo sa pamuyo nga naandan sa iyang kaparyentihan. Ang iyang Lolo Andoy nga karaang Katipunero (nag-idolize ni Leon Kilat) pirmi na lang kapagaw agig siyagit sa kadalanan uban sa mga tawong gigutang ang mga lapa-lapa morag naagiag usa ka sentenaryong huwaw. “Ang hulaw sa kagawasan!” matud pang Lolo Andoy. Si Baby Girl Rodriguez naa sad siyay inahan nga halos na lang tua mopuyo uban sa mga taga-Panas sa Cordova, agis way undang nga hulga sa demolisyon para sa himuong reclamation project. Si Baby Girl Dolores gustong magnegosyo puhon og Foreign Currency Exchange, mangilis og dollar.

“Giunsa gud nimo pagkahibaw?” ang pirming pangutana sa akong higalang Balbaks kaniadto. “Ginoo ka? Mora man kag Jesuit, swit kaayo, suwito!”
“Naa man gud koy migong dawindi,” tubag ko. “Didto mi nagkaila sa ibabaw sa aparador sa akong Mama. Siya ang tigsulti nako. Ang amoa sa una, sa 3rd Door, Duyan Compound…”
“Pero mga bata, parts, nagstorya? Ma ka makatok?”
“Way siguro uy! Ato lang sigurong makalimtan inig dako nato. Maayo na lang kay giistoryahan kos dawindi…”

Dihang dyis anyos pa lang ko, naka-bestfriend kog dawindi. Una ko siyang nabatian sa radyo. Gipanganlag Puloy, nga bana ni Petra, ang uwagong asawa nga may kabit nga bitin.
Apan tungod kadto ni Porting, ang among helper, nga nagkaila mi ni Puloy. Miingon si Nang Porting nga kinahanglan atngan nako si Puloy matag alas kwatro sa hapon sa ibabaw sa aparador ni Mama. Kadtong may samin nga akong gipilitag Spiderman nga sticker. “Pareha mo ni Puloy. Hilig sag Spiderman,” ni Nang Porting pa.
Apan lisud hisakpan si Puloy kay inig alas kwatro mao pay pagpamuhi ana sa eskwelahan. Samot na gyud usahay og hagiton kong Suwang og takyan o, kon di man, cleaners ko anang adlawa. Pirmi sad kong kalimut labi nag makit-an na to nako si Aurora (klasmeyt kong gianggaan og Au-au sa mga sipat sa klase nga pirming magsunod-sunod niya, morag mga itoy) nga nag-inusarang nagpaabot sa ilang sakyanan nga mokuha kaniya. Adto ko magbarog luyo sa poste sa gate, magtan-aw niya samtang gatangag kog tira-tira. Kon maayo pa lang unta ko moininglis, best friend na unta mi.
So kadtong rang bakasyon sa kalag-kalag mi nagkaila ni Puloy. Ania ang akong nahinumduman:
Nanghinambid kini siya sa tunga-tungang bahin sa koronang carvings sa ibabaw sa aparador ni Mama. Abi nakog bungoton ang mga dawindi. Di man diay.
“Di man gud ko sikat,” sulti pang Puloy (P).
“Ang bungoton ra diay mosikat?” pangutana ko (E).
P: Ang kana sang dakog tiyan.
E: Mao ba. Sa inyo tingali.
P: Dili uy! Bisag asa man na.
E: Lahi lagi kag gisul-ob.
P: Ingon ani man gyud ni.
E: Mora man ka anag Andres Bonifacio.
P: Makabarong ra man gud tag kasal sa atong anak.
E: Asa man imong anak?
P: Tua sa tinai sa bitin. Uban sa akong asawa.
E: Ngano man?
P: Aw, gisud-an.
E: So di na ka makasuwayg barong ana?
P: Bitaw no?

Mao kadto ang una namong kita ni Puloy. Di na kahinumdom si Puloy sa iyang adlawng natawhan. Didto siya sa dihang gibirahan ni Lapu-lapu si Magellan, ug dayon gipunggutan sa ulo. Didto siya sa kataposang adlaw ni Dagohoy sa Bohol. Kadtong mianam og kagahi ang antingang dagon sa huyohoy human paaka sa irong buang nga katsilaog nawong didto sa langob sa Carmen. Didto siya sa dihang gipusil si Rizal sa may kasagbutan daplin sa baybayon. Didto usab siya sa dihang nagsingabot ang mga sundalo sa Estados, ug saksi usab siya sa dihang gilugos sa Hapon ang inahan sa akong lola.
“Mga Hapon? Milugos ni Lola Iyay? Binuang!” sulti ko sa dihang giistoryahan ko ni Puloy sa mga panghitabo sa among pamilya.

P: (Mikuha sa nailcutter sa kilid sa lamisa ug misugod pagpanghinguko) Hahaay, unsa gud intawoy imong ikalalis. Bata pa kaayo ka.

E: Si Lola Iyay asawa tos insik nga dato, negosyante, yutaan. Daghan to silag saop nga motabang nila. Di na tinuod uy!

P: Ay nimo, Putot! Nahitabo kadto sa dihang mipauli iyang bana nga si Ikong ngadto sa Tsina, uban sa tulo nila ka anak, Gibinlan lang to siyag lima, kay walo man sila ka magsuon imong Lola, di ba?

E: Wa man lagi maghisgot sila ana?

P: Shalan nimo, Totskie, ikauwaw sad tawn nas mga katigulangan.

Hinahinay kong nahibaw-an pinaagi sa mga saysay ni Puloy ang kaagi sa among pamilya. Didto ko sab nasayri nga human mipauli si Ikong ngadto sa China uban sa tulo nila ka anak, nagsige diay siyag padalag sulat, nga didto niya gi-careof sa silingan nilang Insik nga si Pio. Apan ang marukoy nga insik, wa gyud gihandos ang mga sulat ngadto ni Iyay. Hinuon, iya kining gisagol sa lumboy nga matag buntag iyang bulhot-bulhuton sa iyang hunsoy.
Human sa pipila ka bulan, tuig, nahibulong na si Iyay kon unsa man gyud diay kalay-a ang China, nga wa man gyud mahibalik pa iyang bana ug ang tulo nila ka anak. Sukad niadto, nagsige na lang siyag tan-aw sa almanac, nagsige na lang siyag memorize sa mapa niini. Kanunay niyang ipasalig sa nahibiling lima ka anak nga si Andres, Candido, Venancio, Josefa, Soledad, nga niining dalag nga bahin sa mapa nahimutang ang ilang amahan.
Nga lisod ang pagpanaw paingon didto kay mosugat-sugat pa sila sa bul-og sa nag-ikis-ikis nga sapa. Sa pagbalik, dili hinuon kaayo lisud kay mopasubay na lang unya sa bul-og… (Human sa pipila pa ka tuig ang milabay ayha ra nako nabasahan didto sa papel nga gilup-itan sa nadunot na nga listahan sa utang. Daghan and wiris-wiris, naa say pangalan ni Iko nga ikapila balikag sulat, usa ka mapa sa China, ug sa luyo niini, adunay sulat nga nagkanayon:

Hinigugma kong Iko,
Kon basin sa imong pagbalik sa imong yutang natawhan matanggong ka sa usa ka bahin sa sapa sa labing dugay nga panahon, huna-hunaa lang nga ania gihapon ko, andam modawat kanimo, hinigugma kong naandan. Tinuod, lisud gayud diay ang pagbalik sa mga butang nga naandan, lisud ang pagpauli ngadto sa karaan, hilabihan ka kusog sa bul-og sa panahon. Natandog ko kabahin sa sapa. Kon padulong didto sa inyoha, manglapoy kag sinugat sa bul-og, ayaw pagkahadlok. Hakpa lang dayon ang mga bagun nga nangumbitay sa kilid sa sapa. Makatabang kini kanimo, Iko. Apan kon di nimo kaya, ayaw usab pagkahadlok pagpaanod, ania ko sa tumoyng bahin sa sapa, andam moagak kanimo. Apan samtang gipamulong ko kini, wala kini magpasabot nga ako lig-on ug dili usab maanod ug wa usab malisang. Nalisang ko sa kamatuoran nga hilabihan ka kusog sa bul-og ug tingali mahibuwag kita. Apan ang ako lang, Iko, nga andam kong mouban kanimo bisan ug hain mang lawora kita ipadpad, mahibalik ka lang uban sa atong mga anak. Lisud, lisud, Iko, ang paghinumdom kanimo matag adlaw. Matag gabii, magdagkot ko og usa ka palito sa insinso aron akong mahanggap ang imong baho. Kon mograbi ang kamingaw, ubay-ubay ang dunganon kog dagkot. Dili na tika mahulagway, kon unsa gani tong imong nawng, apan sa dihang masimhutan ko ang ininsik mong palina, sama ra nga bisan makausa wala ka mahilayo. Unsa gani to imong nawng sa dihang wala pa molabong ang imong bangas? Kalisud ihulagway adto, Iko, kay makadaghan ang higayon sa atong panag-uban, midungan usab og paglabong ang akong gugma sa imong bangas. Apan, Iko, unsa pa may akong mahimo? Nahurot nag kapanas ang imong mga tinipigang larawan didto sa imong kaban human mipatighulog dinhi sa atong baryo ang hulaw, baha, ug mga salbahis nga Hapon! Wala na Ikong. Ang bugtong hulagway ko kanimo mao na lang kini (mapa sa China), usa na lamang ka ka nag-ugdong hulma sa yuta taliwa sa atong tanaman. Apan, Iko, usa kini ka sulat nga walay padulngan. Matanggong usab kining maglutaw sa haw-ang nga nagpataliwala kanato.)

…apan ang nakalisud kay sa tumoyng bahin sa Asia, maghuwat pa silag mga negosyanteng biyahero na mga Moro nga motabok paingon na sa Jolo. Medyo piligro kay basig maka-tayming nyag pirata. Malawg ra nya sa mga pating. Ug gikan didto sa baba-an sa sapa, adunay baruto unyang nagpaabot ug modala kanila sa Zamboanga. Ug didto usab sila manakay paingon na sa lungsod sa Oroqueta.
Human sa pipila ka tuig, hinayhinay niyang nasaksihan, tagsa-tagsa usab nga milangyaw sa laing mga dapit ang pipila niya ka mga anak, apo, tuhod. Adunay apo nga naminyo sa Hapon. Adunay anak nga agig beterano sa gubat tua na sa Amerika. Adunay apo nga namanday sa Saudi. Adunay apo nga nagnegosyog bikini bar sa Manila. Adunay apo nga nurse nga tua na karon sa Vienna.
Sukad niadto ug hangtud sa kataposan niyang takna sa ICU sa Chong Hua, memoryado ni La Iyay ang matag suok sa kalibutan. Kon unsay ibabaw ug ubos niining nasura, kon unsay iyang kapital. Unsang dagata ang naglibot niini ug unsa kalapda ang pughaw nga haw-ang taliwa sa mga kanasuran.
“Tam-is kuno ang mga papel isagol sa lumboy, matud pang Pio,” saysay ni Puloy.
Mao kadto ang katam-is nga nakapaadik ni Pio sa mga sulat ni Ikong. Sa mga katuigan, hinayhinay niyang naangkon ang kayutaan ug bahandi ni Ikong. Hangtud nga ang nahibilin ni Iyay mao na lang ang iyang tanaman nga may porma sa mapa sa kalibutan, diin matag buntag iyang barugan ang China.
Ang katam-is sa papel ni Ikong mibalik pagkaasukar sulod sa lawas ni Pio, miunlod kini sa ubos nga bahin sa iyang lawas, ngadto na dayon sa iyang tiil. Nahibaw-an lamang kini sa dihang usa ka gabii, gisugdan na diayg kutkot ang iyang mga kumagko sa mga ulmigas. Mga klase sa ulmigas nga dili makita, ug sa gabii ra moatake. Samtang nagkadako ang iyang bahandi, nagkamubo usab ang iyang tiil. Ug tungod lagi kay nasagulan na mag lumboy kadtong asukara, mikaylap kinig hilabihang ngilngiga nga baho, nga kon si kinsa may mahiduol kaniya, makapyutan dayon niining bahoa.
Ang apo na lamang ni Pio ang mitug-an sa mga apo usab ni Ikong ang kabahin sa kabahong sa ilang apohan. Nga kini agig sinuyop sa lumboy nga sinaktag mga papel nga gikan sa China. Apan sa dihang kini nahisayran sa among kaparyentihan, si La Iyay pwerte nang luyaha, nangyukog agi sa kadaghan sa sakit. Gidala na lang kini siya tabok sa dagat, gikan sa Ozamis paingon na sa Sugbu.
Isip kinamagwangan nga tuhod, ako ang gipabantay niya sa kiliran sa among pagbiyahi.

La Iyay: Nakakaon na ka?
Ener: Mana la.
L: Unsa may imong gikaon? Nia koy dulce o.
E: Sige lang, la. Di man ko hinam-is.
L: Kaming mga batan-on kaniadto, pagkahinam-is. Kadtos Pio, halos na lang to molanlag og kamay.
E: Bisan karon, la, hinam-is man gyapon ang mga batan-on. Ako ra may di.
L: Ngano pud uroy?
E: Sumhan kos tam-is, la.
L: (Mitan-aw kini siya sa dagat.) Padulong na to ron sila dinhi.
E: Mao..unsa gani toy itawag anang yuta nga nag-atubang sa lawud, la?
L: Opon.
E: Aw o.

Mao kadto ang kataposan namong panagstorya ni La Iyay. Wala siya miabot sa duha ka adlaw sa Chong Hua. Pirmi kong makit-an ang iyang ugat nga manghubag agi sa dagum sa dextrose nga gitaud kaniya. Pirmi ko kining pisliton, ug akong makit-an ang mga itom nga bato nga mosubayg balik sa tubo sa dextrose. Matud pa sa doctor, nicotine kuno. Wa lang ko magsaba. Mao kadto ang mga bato nga nakapalig-on ni La Iyay human sa pipila ka katuigan. Apan lagi, naabtan siya sa panahon sa pagkapulpog sa maong mga bato.

“Mao ba?” tubag ni Balbaks, ug dayon naghinuktok.
“Lagi, Baks, maluoy baya ko niya,” tubag ko. “Sa tulo diay ka anak nga nakuyog ni Lo Ikong, usa na lay nahibilin. Maayo na lang nabalik ang contact namo tungod sa usa ka apo ni Pio nga tua na ron sa Hong-Kong. Pwerte ra ba diay kunong datua, tag-iyag department store sa Hong Kong.”
“Day tuo!” supak ni Balbaks.
“Lagi. Ang nakapait lang kay magpadalag sulat ininsik. Kinsa gud tawoy makamao namo moininsik?”
“Di ba imong ig-agaw ngas Hermes gipaeskwela man tos imong uncle sa eskwelahan sa insik aron makahibawg ininsik?”
“Sus, ay na lang. Pwerteng tapolana,” tubag ko.
“So unsaon ninyo pagsabot sa ininsik?” pangutana niya.
“Ipa-translate lang sa amigong insik!”
“Hasola,” sulti ni Balbaks.
“Ang-ang man sag taguan na lang, isagol puhon sa lumboy!”
“Shalan ba,” tubag ni Balbaks. “Yuna pa, hain na man tong giingong dawindi?”
“Nituo diay ka?” tubag ko.
“Animala gyud nimo, Tot! Makabuhi gyud kag patay da!” ug pangawt ni Balbaks sa iyang ulo.
“Sa masud lang gud sa bulsa,” dayon nakong katawa.
“Pero mora man sag tinuod, bay.”
“Bitaw, sultihan tikaw, akong Lola, naa to siyay tinipigan nga diary,” sulti ko.
“Diary na sad? Ilad na sad na, Tot?”
“Paminawa sa ko…” sulti ko.

Sa dihang hayskul na ko, ug igo-igo na sab ang lawas, gisuwayan nakog abli ang karaang aparador ni Lolo nga gisudlan sa karaan niyang mga uniform sa iyang pagkapolis kaniadto. Akong gisukod-sukod. Sikreto kong magmartsa-martsa sa kwarto ni Lola. Usahay, moatubang sa samin, ug dayong salute. Nangandoy gani kog bangas niadto. Ako sang na-imagine kon unsa kahag dako akong tiyan. Sikata, pre.
Nagkadugay, wa pa gyud ko makontento. Akong giukay ang aparador ni Lolo, ug didto ko kit-i ang iyang mga medalya, aduna say sakuban sa pusil, mga kalo nga nagkalainlain lag porma. Gisul-ob ko kining tanan, ug didto mismo, niadtong higayona, nanumpa kong magpulis hangtud ko mamatay.
Nindot tan-awon ang uniporme sa pulis.
Ug, Baks, kabahin sa diary ni Lola: Usa ka adlaw niana, may nakit-an kong abugong mga papel nga hiniktag lambo sa kilid, nga mao kini and nagsilbing nagkupot niini. Ako tong nakit-an sa kinailawman sa aparador ni Lolo, ilawm sa mga bakus nga may sudlanan sa bala.
Sa may tunga-tungang bahin niini, aduna koy nabasahan:

Yusuf Abdul, Lopez Jaena, Misamis Occidental. Pipila ka bulan lamang ang panagkuyog. Dili mahimong magpakasal kay gibuya na ko sa anak sa silingan namong insik nga si Uy, ang tag-iya sa botica sa poblacion. Nagtuo ko nga andam moatubang si Yusuf sa akong pagsabak, apan, wala na hinuon kini idungog kon hain na. Karong adlawa, sugdan ko pagbarog bisan sa akong pag-inusara, hangtud mahimugso kining pinangga kong way amahan.

Usa ka adlaw niana, Baks, samtang nagbasa akong amahan sa newspaper kabahin sa ambush sa Ipil, ako kining gipangutana.
“Kinsa man diay na si Yusuf Abdul, Pa?”
Adunay kahibulong nga milugwa sa iyang mata. Gihubo niya ang iyang antipara, ug miingon, “Ngano man diay?”
“Basta lang,” tubag ko.
“Diin man na nimo nahibaw-an nang pangana?”
“Sa diary ni Lola.”
“Ayaw baya gyud na’g hisguti atubangan sa imong Lola.”
“Ngano man diay?”
Gisaysay ni Papa ang sugilanon kabahin ni Lola Soledad ug ni Yusuf. Si Yusuf, usa ka negosyanteng muslim nga matag semana modalikyat sa balay nilang Soledad aron paghatud og mga sabon nga imported. Iya kining pinalit sa mga negosyanteng biyahero sa Jolo, ug dayon iyang isuroy sa kalungsuran sa Misamis.
Si Soledad, ang kinamanghuran nga anak, maoy mokanaug sa balay aron pagdawat niini. Traynta anyos na si Yusuf, ug suhito usab siya mahitungod sa mapa sa kalibutan. Si Soledad disisyete anyos pa, ug kanunay niyang gipaabot si Yusuf matag semana. Mabiyernes, adto kini siya sa tanaman sa iyang inahan nga gihulmang mapa sa kalibutan.
Sa pag-abot ni Yusuf, moingon dayon kini, “Anaa ka magbarog sa Arabia, señorita Sol!” ug dayong agik-ik sa nahimuot nga Soledad.
“Pipila na lang ka tikang, moabot ka na sa Tsina,” ni Yusuf pa.
“Apan didto na ko gikan,” tubag ni Soledad, ug dayong katawa ni Yusuf.
“Adto ta mag-abot sa, hmmn, Pasipiko?”
“Halapad ang Pasipiko, señorita Sol.”
“Subayon ko lang ang humot sa gibitbit mong sabon.”
“Haha! Ug uban sa tabang ni Allah, matultulan pa unta ko nimo!”
Ug tuod man, didto sa Pasipiko nag-abot ang duruha. Mao kadto ang nahimong sinugdanan sa pag-unong-unong ni Yusuf ug Sol. Matag semana, ilang bisitahon ang mga nagkalainlaing mga kanasuran sa kalibutang tanaman. Ilang hisgutan ang bisan unsang butanga mahitungod sa nasud nga ilang gipatighugan.
Usa ka hapon niana, samtang didto sila sa labong nga nasud sa Amerika, adunay panghitabo nga wala nila damha. Mikalit lang pagsugat ang ilang mga mata ug didto nila hikit-i ang mapang tanaman nga nahimong hulagway sa kalibutan. Ilaha kadtong kalibutan ug sila lamang ang bugtong nga nagpuyo niini. Usa kadto ka kalibutan nga buot nilang mahibaw-an, masayran, mahimamat sa hingpit. Ug didto, gisugdan nila pag-ila-ila ang matag suok niini, taliwa sa tanaman samtang nangalisbo ang humot sa mga nagkatibulaag nga mga sabon ni Yusuf. “Pipila na lang ka semana, ato nang matuyok ang tibuok kalibutan,” ni Yusuf pa.
Ug tuod man, nalibot nila ang kalibutan, apan dili na kini nila mabalik pa. Kay human sa pipila ka bulan, nasaksihan na lang sa inahan ni Soledad ug sa mga igsuon niini ang nahulmang kalibutan sa iyahang tiyan.
“Kinsay amahan, Soledad?” ang pangutana sa iyang inahan.
“Si Yusuf, Ma!” makusganon nga tubag ni Soledad.
“Wa kay kalibutan sa imong gibuhat!” ang pungot nga tubag ni Iyay.
Apan ang makusganon nga tubag ni Soledad wala madunggi ni Yusuf kay sukad nahibaw-an sa kaparyentihan ang gidangatan niya, bisan makausa wa na gyud mobutho ang moro nga biyahidor. Matag buntag, didto sa azotea, maghinuktok si Sol, iyang sud-ungon ang kalibutan nga nalibot nila ni Yusuf. Apan human sa pipila ka bulan, iyang nasabtan nga ang mapang tanaman usa lamang diay ka mga hulma sa mga nanag-ugdong yuta diin ibabaw niini, usa lamang ka mga pinungpong nga mga sagbot ang nagtapok. Morag mga buhing balili ibabaw sa lubnganan, nga buot magpakaaron-ingnong buhi ang sa ilawm niini.
“Maayo na lang, pipila ka tuig, nagkaila imong Lolo ug si Lola nimo,” ni Papa pa. “Ug kay idaran na man imong Lola niadto, wala na siya supaki sa iyang mga desisyon.”
“Ikaw tong anak ni Yusuf, Pa?”
“Sukad-sukad, makausa ra ko makakita kaniya. Sa dihang baynte kwatro anyos na ko ug kaslunon na sa imong inahan. Aduna siyay gipasugo pagpakuha nako. Masakiton na siya niadto, dili na makatingog. Gibinlan diay ko niyag sulat.”
“Asa na man ron ang sulat?” pangutana ko.
“Gisunog sa imong Lola sa dihang iya kining nakit-an sa akong hunos kaniadto.”
Mao kadto ang pagtuo ni Papa, Baks. Apan nakit-an nako ang maong sulat uban sa diary ni Lola. Wala diay niya sunoga. Usa diay kadto ka hamubong mensahe nga, tingali sa pagtuo niya, maoy mga pulong nga mopasaylo kaniya sa iyang pagpakabuhi sa laing kalibutan. Ania ang sulat:

Anak kong Pepe,
Walay bisan unsang sabon ang makapanas sa haw-ang nga akong gisagubang human ko biyai ang gamay namong kalibutan sa imong inahan nga si Soledad. Nagpakabuhi kong talawan, anak. Nagpakabuhi kong kanunayng naglibot sa kaugalingon kong kahadlok. Nag-inusara ko, anak, hangtud sa kataposang takna sa akong kinabuhi. Makausa ko ra hikit-i ang hingpit nga kalibutan, anak, ug didto ra sa mata sa imong inahan, ug bisan asang suok ko nahipadpad sa akong paglangyaw, padayon kong naghandum niadto. Walay adlaw nga wa ko gitinguha ang pagpauli ngadto sa kalibutan sa imong inahan.
Kon ikaw, sa imong pagbiyahi, matagbuan nimo ang usa ka binuhat nga may mata nga naghulagway sa usa ka kalibutan nga susama sa imoha, ayaw palabya ang panahon. Pahibaw-a dayon siya sa imong nakit-an, sa way pagduha-duha. Ayaw na pagpahilayo. Kay makausa ra kini mopatighulog sa imong kinabuhi, anak. Sayud ako niini. Saksi ko sa kaugalingon kong kahuyang.
Pasayloa ko sa tanan, anak. Ang imong inahan ra ang bugtong kong kalibutan nga nahibaw-an.
---Imong amahan, Yusuf

Milabay pag ten years, Baks, ug kon di pa tungod kay nasulod ko sa media, wa ta ko kahibaw’g diin ka na gidasuk sa kapalaran. Sa kataposan tang panagstorya, didto ra man ta kutob sa sugilanon sa akong Lola. Apan sige lang, maayo ning nagkita ta pag-usab kay ato unya tong padayunon puhon kon makalugar ta. Uy, taym pa, Doctor na man diay kang panuwaya ka.
“Sus, muna-muna sang paningkamot, Ner, uy!”
“Spesyalista na ka, Baks?”
“Surgery lang gud,” tubag ni Balbaks, “kanang mga bukog-bukog ba. Tigsumpay’s bali-bali, tigpaulian sa piang.”
“Giroa gyud ning Balbaka uy!”
“Kon mabalian nya ka, tawgi lang ko.”
“Mabaliag buot?”
Didto mi sa La Estaminet, usa ka bag-ong French restaurant sa topmost floor sa Twin Summits Hotel. Akoy nagdala niya human mi aksidenteng nagkita sa lobby sa laing hotel.
“Pirmi baya kong tigbasa nimo, Baks. Tinuod gyud tong didto kag Yogyakarta?”
“Ang-ang man sag imaginon na lang,” tubag ko.
“Didto pud baya kog France last month.”
“Gaunsa ka didto?”
“Suroy lang, uban sa akong asawa.”
“Maayo pa ka,” tubag ko, “Ako ani, sige tuod og biyahi, pero nag-inusara ra.”
“Bag-o pa sad baya ko naminyo, Ner.”
“Diin man na nimo hikit-i imong asawa?”
“Haha, makurat gyud ka. Kaila ka.”
“Ha? Aaa, ayaw ko ingna’g…”
“Hahaa! Ako gyud siyang gipangita, pre.”
“Hinampak!”
“Lagi! Unsaon ta man, nakit-an man gyud.”
“Kumusta na man diay siya?”
“Dako na’g tiyan, pre. Karong December tingali manganak.”
“Ngiga, a.”
“Ikaw man gud.”
“Ayaw na lang to hisguti, Baks.”
“Ikaw, kanus-a man ka magminyo?”
“Ha?”
Mitingog ang cellphone ni Balbaks, ug iya kining gitubag. “Hello, Pangga. Good thing you called. Naa diri si Ener…Ener gud. Wa na ka kaila? Syaro! Si Ener, kadtong…hey, how could you?! Ener, Ener! Yessss…shhh., naa ra ba diri, itug-an gyud tikaw. Sige ka!I’ll be home na lang after an hour, okay? Bye, bye, love you…Ner, sorry kaayo bay, pero I’ve gotta go,” ni Balbaks pa. “See you na lang after mahuman nimo imong project sa, sa asa gani to?”
“National Museum, pero daghan ra ba kog gi-order, Baks. Huwata na lang to, unya dad-a na lang sa inyoha.”
“Ayaw, ikaw na lang ana.”
“Kinsa may mokaon ana sa amoa, tiki?”
“Haha, bitaw, sorry parts, gotta go.”
“Sige.”
“Ayo-ayo, pre.”

Sa pagbiya ni Balbaks, akong gitawgan ang akong amigong photographer nga si Bogart nga madali-dali nako’g bira basta naay pakals. Suhito si Bogart sa matang sa cinema, ug karong gabhiuna, akong tan-awon kon unsay iyang ikasulti bahin sa sineng Bayaning Third World. Tuod man, tayming ang hinampak kay sa iyang pag-abot mao say pag-abot sa pagkaon.”
“Unsa man ning pagkaon, Ner?” pangutanang Bogart.
“Sugod tas billi bi, sabaw nga may mussels ug shallots,” tubag ko.
“Unsay bilibid?!”
“Kini atong piece de resistance, chateaubriant nga gisaydingan og champignons, chofleur, ug feve di marasi.”
“Bi bi bi, suhito man gyud kaha ka, unsay French sa karnero?” pangutana ni Bogart.
“Agneau,” tubag ko.
“Baka?”
“Boeuf!”
“Beefsteak?”
“Bifteck!”
“Itik?”
“Canard!”
“Kinhason?”
“Coquillage!”
“Carpa?”
“Truite!”
“German sa sopas?”
“Zweiback!”
“Italian sa restaurant?”
“Ristorante!”
“Paniudto sa Italy?”
“Colazione!”
“Paniudto sa France?”
“Dejeneur!”
“Pamahaw sa Germany?”
“Fruhstuck!”
“Pamahaw sa Pinoy?”
“Buwad!”
“Pwede sang pan de sal!”
“Haha, bitaw, pre, kumusta ang Bayaning Third World?”
“Sus, ay na lang, pre. Tan-aw na la’g imo. Klase-klaseng angle ni Rizal, pre. Kulang na lang, ilang huboan si Rizal! Ngilngiga lagi, pre. Bilib ko. Inig uli nimo, morag gusto sad kang mag-Rizal!”
“Mao ba?”
“Whew!” Padayon ta? Ako na sad?”
“Shoot!”
“Ask me, ask me, baby!” dayong gara og kanta ni Bogart, pinasayaw pag pinabiga.
“Paul Newman ug si Robert Redford?”
“Haha, chicken! Butch Cassidy and the Sun Dance Kid!”
“Ingrid Bergman ug Paul Henreid?”
“Casablanca, baby!”
“Omar Sharif ug Julie Cristie?”
“Doctor Zhivago!”
“Spencer Tracie-Katharine Hepburn?”
“Haha, pila ka buok imong gusto? Adam’s Rib, Woman of the Year, Desk Set, Pat and Mike, The Sea of Grass, Keeper of the Flame. Sukol pa ka?”
“Humphrey Bogart-Lauren Bacall?”
“Pfft!Key Largo, Dark Passage, To Have Or Not To Have.”
“Taka ka lang, To Have and Have Not!”
“Sori, sir.”
“Director?”
“Shoot!”
“Annie Hall?”
“Woody Allen!”
“All That Jazz?”
“Bob Fosse!”
“Citizen Kane?”
“Orson Welles!”
“Gandhi?”
“Richard Attenborough!”
“Last Emperor?”
“Bernardo Bertolucci!”
“Z?”
“Z?”
“Haha! Constantin Costa-Gavras! Aaa, Being There?”
“Hal Ashby!”
“Gone With The Wind?”
“David Selznick!”
“Adto na ko!”
“Hoy, asa ka?”
“Ipaputos na lang na, dad-a sa inyo! Nabayran na nang tanan, Gart! Una ko nimo!”
“Hoy!Hinampak, mamiya ma’g buhi. Asa ka?”
“Moapas ni Rizal!”
“Way klaro ning tawhana!”
“Adios patria adorada!”
“Hala, pag-adios diha’g imo! Naa lang koy pinutos, solve na!”
Migawas ko sa hotel na mora’g naglutaw. Naglakaw ko sa parking lot nga morag wa nagtugkad akong tiil sa semento. Ugma sa kadlawon, moadto na kos Manila sa National Museum. Apan wa pa koy ganang mouli aron mangandam. Mideretso ko sa bar, kadtong akong suki. Mi-order na lang ko’g lima ka shots nga vodka-tonic nga gisunod nako’g yarok. Sugod pa lang kadto, ug human niadto, hanap-hanap na akong nahinumduman, kon giunsa nako pag-abot sa eroplano, ug unsay sulod sa akong bag, ug kon diin ko nakit-i akong ticket.
Alas nuebe sa buntag niabot na kos Manila sa National Museum. Human ko maistorya ang director, mideretso dayon kos kwarto diin mahimutang ang usa ka beste ni Rizal. Hubog gyapon ko, milagro nga wa mabantayi sa tiguwang nga director. Gamay ang sinina ni Rizal nga gisulod sa estante. Niadtong tungora, akong gihubo ang tanan nakong sapot. Akong gisul-ob ang amerikana ni Rizal ug nanghugot kini sa akong lawas, ug ang karsonsilyo usab, hugot sa akong paa. Nangita ko’g samin, mideretso kos pikas kwarto diin may karaang samin. Miatubang ko niini, ug nangutana sa kaugalingon: “Kinsa’y mas taas namong Rizal?”
Apan niadtong tungora, adunay tulo ka gwardya nga nagdagan paingon nako. Sigurado kong ako ilang tumong. Midagan ko paingon sa hagdan sa tumoyng bahin sa building ug misaka. Mipadayon ko’g saka hangtud miabot ko sa rooftop niini. Midagan ko paingon sa tumoy. Mihulga ko’g ambak, hinungdang miatras ang nag-gukod nakong mga gwardya. Miabot kog usa ka oras didto sa tumoyng bahin sa building, ug gani, aduna na lay pari, psychologist, usa ka artista, ug uban pang wa na nako hiilhi ang nagsingabot.
Ubay-ubay na ang mga tawo nga nagtapok sa kadalanan aron pagsaksi ni Rizal. Mora silag mga ulmigas sa ubos, nanghinunghungay. Kalit kong kaihion, ug akong giablihan ang butones sa karsonsilyo ni Rizal. Akong gipasiritan ang mga tawo sa ubos. “Mabuhay ang Pilipinas!” syagit ko. Og sa akong paghuman, gibunlot dayon ko sa kalit sa tulo ka gwadya ug giposasan.
Pipila ka bulan ang milabay, akong gisuwatan si Balbaks:

Dr. Dante Balbuena
Head, Department of Orthopedics
Chong Hua Hospital
Cebu City, Philippines

Higalang Baks,
Salamat sa imong sulat. Sayud na tingali ka sa balita. Dili ko na lang isaysay pag-usab. Saksi ka sa akong sugilanon, kadtong mga sugilanon ko kaniadto nimo. Ug tingali, sa dihang miabot ang balita kanimo, wala mo kini gikatingala.
Akong gipatighugan ang matag suok sa kaalam, Baks. Akong gisuwayan og kapkap ang matag bulsa niini, mga libaong, lumping, lubnganan, imburnal, ang lunangan sa hagbay rang nangaihaw nga mga kabaw. Ang kaalam diay usa ka haw-ang sa kamingaw. Kay, una, ang kaalam makaplagan sa kamingaw. Ang kamingaw usa ka haw-ang nga gituhuan nga makadawat og bisan unsa ang ibutang niini, sama sa kaalam. Mingaw taliwa sa kaalam, Baks.
Sama sa tabanog. Namugna agi sa kaalam kabahin sa hangin ug pagtimbang-timbang. Kon magkahanas ang kaalam, mas makasugakod ang imong tabanog sa panganod. Ug samtang kini magkalayo, mosamot usab ang kamingaw nga masinati niini didto sa ibabaw.
Nahinumdom ko niadtong usa ka gabii kaniadto, Baks. Atong gikatkat ang sambag nga nag-atubang sa bintana nilang Ces. Pipila na ka bulan ang pamilya niini mipuyo sa atoang dapit, apan bisan makausa, wa gyud kini siya makighimamat ni bisan kinsa sa atong silingan. Busa usa ka gabii, didto ta sa ibabaw sa sambag aron sud-ungon ang sulod sa ilang balay. Nakit-an nato si Ces sa iyang kwarto, nanghaw-as sa mga pinilo niyang mga beste sa iyang aparador. Ug sa atong kahibulong, gipilo kini niya’g balik ug giuli sa aparador. Taudtaud, misulod iyang amahan, ug misinyas kaniya sa di pagtingog. Adunay dala nga beste iyang amahan nga gidawat ni Ces sa hilom. Gisul-ob kini niya. Pwerteng luaga sa maong beste, nangumbitay ang mga bukton niini sa iyang abaga. Samtang gailis kini siya, adunay kalipay nga mipatik sa dagway sa iyang amahan. Iyang gihagkan sa aping si Ces. Mibalik kini siya sa may pultahan ug gipalong ang suga. Dili na namo sila makita sa sulod. Amo na lang nadunggan ang usa ka lawom nga danguyngoy, nga tataw, tingog kadto ni Ces. Mikanaug ta sa sambag, Baks, ug mipauli nga way tingugay. Usa kadto ka lain nga klase sa kahilum, usa ka haw-ang, ug didto ta nasinati ang usa ka matang sa kamingaw nga bisan sa pangidaron ta karon, pabiling nagngutngot sa kinailadman ta.
Karon, Baks, kay nangutana ka man kabahin sa kinutuban sa akong kaalam, tubagon tika. Walay dawindi, walay diary si Lola, Baks. Apan dili sab ko moingon nga kadtong mga gisaysay ko nimong mga sugilanon, mugna ra sa kiat kong imahinasyon. Ang kaalam dili mahitungod sa mga detalye nga imong masag-o gikan sa listahan, libro, mapa, hulagway. Usa kini ka pagbati nga magbalik-balik matag karon ug unya, sa higayon nga kini kinahanglanon. Ug gani, bisan sa mga higayon nga kini wala kinahanglana. Usa ka pagbati nga makausa mipausab kanimo, ug nahimong hinungdan kon ngano ingon ani ka karon. Kon nganong aduna kay gihandum, gikalisangan, gikasilagan, gidaganan. Kon nganong padayon kang gusto magpakabuhi o ba kaha magpakamatay.
Natanggong ko sa selda tungod sa pagsul-on ko sa beste ni Rizal, Baks. Naglibog ang husgado kon unsang klaseha sa silot ang ipahamtang alang kanako. Taphaw ra ang mga kaso nga ilang mapasaka alang kanako: petty theft, malicious mischief, estafa, ug uban pa. Ang nakapait lang, Baks, kay mihulga ang mga Rizalista og usa ka dakong protesta kon pananglit buhian ko sa husgado nga wa makapangayo’g pasaylo sa tibuok nasud pinaagi sa telebisyon. Gani karon, miduso kini silag panawagan alang sa usa ka senate hearing. Matud pa, in aide of legislation, aron sa paghisgot kon unsay angay mahimong hustisya kon dunay mobugalbugal kabahin sa dungog sa nasud ug sa kaagi niini.
Apan lisud alang kanako ang pagpangayog pasaylo, Baks. Dili ko pa lang masuta ang lintunganay nga rason kon nganong nasul-ob ko ang beste ni Rizal, apan makusganon akong pagtuo nga katungod ko kadto. Katungod ni bisan kinsa nato, ug busa makataronganon.
Apan lagi, Baks, nag-inusara ra ko dinhi, ug magpaabot na lang ko. Sama sa mga sugilanon nga gisaysay ko kanimo, dasok kini sa mga pangutana. Dili dugay, masabtan ra unya kini nato. May adlaw ra.

Ang imong suhitong higala,
Ener

DEKADA

Uli dayon. Ayaw paghapit-hapit.

Mao kadto ang pahimangno ni Papa, niadtong naa pa ko sa sentral. Kadtong mga tuiga nga ang Sambag Uno wa pa kalugdi sa buling, ug ang panahon aslom pas tamarindo nilang Atsan. Si Onyot Bakang dili kahisakpan (mao nga gianggaan og Sandy Eskapo Jr.) Naliwat si Onyot sa iyang amahan, si Sandy, mat-an, bakang sab, ug matud sa mga silingan, Public Enemy Number 1. Apan ang iyang asawa ngas nang Myla, may lang sag naa siya. Inigkalipat, himaya siyang giambitan.

Tungod kay mao kadtong mga tuiga nga kada ligas paka: mapaltikan, maindyan, maayspikan, madakdakan, makulatahan, malubagag liog. Si Tsila nga aktibos Sagrado giunay ra pud sa iyang ig-agaw ngas Lagum, usa kuno ka Esparo. Si Noy Lario gidakdakan sa kahon sa booster ni Tags, iyang rocker nga apo. Si Noy Panoy nga patulon gibinuangag tukmod ni Suysoy sa imburnal, ug wa na sukad hikit-i. Si Suysoy gibinuangan sag dunggab ni Torax, kinamagwangan ni Panoy, nga karon wa na sab hikit-i.

Sa pamulitika sa barangay, duha ang mag-atbang kada eleksyon: si Dodo Buot ug si Ely Impas. Matud pas kampo nilang Dodo, silay "mag-Buot." Apan matud pas mga bata ni Ely, "kung mag-Buot-buot sila, Impas sila." Si Dodo taga-Areola, ug si Ely nahatipon sa mga skwater luyos grandstand sa Abellana. Usa kuno ka pinanser. Iyang bata-bata si Bakang, usa sa iyang mga bodyguard.

Mabuntag, masaksihan na lang, may nagbad-ay sa may eskina, gitapok-an, morag ilagang nalumos sa kanal. Moapil sab kog tapok. Maminaw, moantog sab. Mao kadto ang Sambag Uno sa unang dekada sa akong kinabuhi. Dekada kadtos paghapit-hapit, sa pagkasangit. Dekada sa pagkahanaw. Dekada sa pagpanaw.

"ULI DAYON. Ayaw paghapit-hapit," ug dayong suksok ni Papa sa tally sheet sa garter sa akong shorts. Magbantay kay lagi, kusog ang dakop ron. Sebin terti na. Adunay React nga nagstambay sa eskina, namasin, managhap. Kinahanglang hugot ang garter para way diskwido. Tingali nyag naay modaog, makatapal nya.

"Uli gyud dayon…" Apan imyun na ko. Karong gabhiuna tiwason namo ni Suwang ug Balbaks ang among napakyas nga pagpamoso didtos luyo sa White Dorm, sa di pa moabot ilang Dondon coordinator. Mosira ang ting-remit alas dyis pa. Si Ada, alas otso tig-ulian gikan sa Southwestern. Kinahanglang minus dyis pa lang makaplastar na mi sa may sambag luyos dorm, bantang sa bintana. Lisod masakpan kay ang mga baliko nga sanga niini, tinukuran nag balay sa dawindi. Mao tingali, matud pa ni Suwang, nga ang ilang mga silingan didtos bukid sa Dalaguete nagtuo nga adunay agta ang mga sambag.

"Boyaks, shalan ba nimong dugaya!" ang reklamo ni Suwang.

"Erpats man gud, dugayg kompyut."

"Tana," ang aghat ni Balbaks.

Si Balbaks kinamagwangan ni Bakang, dyis anyos. Fernando unta, pero gibunyagan ni Noy Predo og Balbaks tungods lami nga balbakwa ni Nang Myla. Si Noy Predo sab, tungod kay upat man ka Predo sa among silingan, gianggaan sab ni Balbaks ug "Predo Bukad." Dili lang tungod sa iyang karsones, tungod sab sa iyang ilong.

"Nahiabot na man tingali," sulti Ni Suwang, iyang tono morag mokanta.

"Usapa, wa pa lagi," tubag ko.

"Kayata baya," sulting Balbaks, ug misugod og dagan. "Dali!"

Giping-ot ni Suwang ang pikas lungag sa iyang ilong ug misikma padu'ong sa kilid nilang Castilyo, silingan namong doktor nga abogado, ug miapas og dagan. Milabay mi sa barbekyuhan ni Hector, ug ubay-ubay ang nagtapok aron mopalit. Didtos Bella, Angging. Awing, Wena, mga lodger sa Navales Compound.

"Mga nawong sa animal, morag dagway!" hunghong ni Balbaks, inubanag katawang pinabundak.
Nabantayan mi ni Hector sa dihang natungod na mi sa plorisin sa poste.

"Asa na sad kaha ning mga spidermana, ay!" sulti niya.

"Usapa na, Tor," balos ko.

"Pagbantay mo anang mga bat-ana," sulti niya sa mga babayng mamalitay, ug mipadayon, "mora nag mga kaka, mangatkat og bintana, mga higal!"

"Saba diha, Tor. Pisot pa na, day!" bugal-bugal ni Balbaks.

"Tiktikon! Ambit sab ni Suwang.

Dayong dagan sa duha og kusog. Nauwahi ko kay sa pagsugod kog apas, nabantayan nako si Ada sa may kilid, mopalit sab tingalig barbekyu. Nagpanakla kos kalipay. Gikan pa siya sa iskwilahan, nag-puti pa.

"Wang, Baks, wa pa kaabot si Ada. Naa pas ilang Hector!"

"May nuon, sige na," tubag ni Balbaks.

"Alang kaswerte baya," sumpay pud ni Suwang, mipahiyum ang nagtangkag niyang dunggan.

Mihunong pagdagan si Balbaks tungod sa WinBan store, ug misinyas kanamo pagpahilom. Ang isigkakilid nga balay sa maong tindahan, nagginubatay sa ilang booster, and usa Beatles ug ang usa Bee Gees. Kung magpatunga ka, nindot paminawon. Dili sama ni Lola Aping ganiha, nag-wild kay ang postiso niya natagak sa kanal.

Gipatabok mi ni Balbaks samtang siya mipaingon sa tindahan. Sayo nanira si Noy Bantoc. Nagkatiguwang na man gud. Milingi-lingi si Balbaks sa palibot og kalit niyang gilaksi sa may bungbong ang karton sa sigarilyo nga gisuwatag: NO CRIDIT ALOUD. Aduna siyay gikuot sa iyang bulsa og gigamit pagsuwat sa bungbong. Uling diay kadto, ug ang iyang gipatik: BANTOK KIBOL. Mipakpak siya namo ug misyagit: "Dagan!" Ang among talidhay lapas sa Sambag Dos.

NAKATUNOB og mina si Balbaks, ug pwerteng lagota.

"Kayata!" matud niya.

"A, nakatunob na ka, mokayat pa ka," ang akong pinasupo nga tubag, og dayong katawa sa hingatawang Swangerds. Misugod siya og katkat sa sambag, agi sa tinuyoang mga hakhak.

"Bantay, masangit ang suwang!" bugal-bugal ni Balbaks, ug dayon nakong katawa, akong shorts halos na mahushos ug ang akong tiyan mikupos sa kasakit, ang kwerdas milutaw.

"Shalan," tubag ni Suwang ug mipadayon,"ulahi ang nakapislat sa tubol!"

"Sige na," ang aghat ni balbaks kanako, samtang gi-insert ko ang akong kamisin sa akong shorts.

"O, way labot ang makahubo!" sulti ni Balbaks, og dayon na sang katawa ni Suwang.

"Uy, dong, sam mi gims! Sulti ko, samtang nagsunod si Suwang.

"Say sam mi gims, ba?" pangutana ni Balbaks.

"Sambag migimaw!" tubag ko, ug dayon namong katawa, samtang si Suwang misagirit paingon namong Balbaks. Pagkatugpa, maayong pagkaduslit sa tsinelas ni Balbaks sa suwang sa sip-onong Swangerds.

Niadtong gabhiuna, adunay tulo ka sip-onon sa may sambag luyos White Dorm, naghuwat ni Ada, morag mga agta.

PASKANG LAMIA! Mantikaon, pula-pula, ug tingali kon tilawan, aslom-aslom, hang-hang. Wa niya pasigaa ang plorisin sa kwarto, kadto rang bombilyang pinayungan sa kilid. Didto usab niya kan-a ang barbekyu.

"Gigutom na man hinuon ko," sulti ko, samtang hugot ang pagkupot sa sanga sa sambag.

"Naa mi sabaws bihags moa," tubag ni Balbaks.

"Alang ngilngiga god, initon ta lang," ambit sab ni Suwang, tingali gigutom sab.

Mitindog si Ada ug gihipos ang kinan-an. Miduko siya sa kilid sa lamisa ug tingali didto ang basurahan nahimutang. Misulod kini siya sa may pultahan sa kilid sa pikas tumoy sa iyang kwarto, nagdalag pink nga tualya.

"Way ayo," komentaryo ni balbaks.

"May pay mangaog bihag!" sulti ko.

"Bitaw!" tubag pud ni Suwang.

Pipila ka minuto, adunay migawas sa pultahan nga gisudlan ni Ada.

"Hala, sombi!" sulti sa nahikurat nga Suwang.

Puti ang nawong sa maong tawo ug nagpurong og pink nga tualya, sama sa gidala ni Ada padu-ong niini sa pultahan kaganiha. Dili masabot kung unsa kadtong iyang gisul-ob. Sa dihang nahaduol na siya sa bombilyang pinayungan, among nakit-an ang lawom nga mata niini, ug tingali mao ray luspad nga bahin sa iyang dagway.

Niadtong tungora nagdungan ming tulo og layat gikan sa sambag. Mikurinti ang akong tuhod sa akong pagtugpa, tingali power sa sombi. Misutoy mi pagdagan, way tingugay, paingon ilang Hector, nga diin daghan ang tawo nga nagtapok.
Among gisugat ang aso nga gikan sa barbekyu, makatambal sa gutom.

Naghangos ko pag-abot namo tungod nilang Hector.

"Hoy, Boyaka ka! Tian ka, ganiha rang pinangita imong amahan nimo!" sulti ni Hector. Niining tungora, kalit kong naminhud, nangapkap ko sa garter sa akong shorts ug brip, apan wa nay gahi-gahi nga nabatian. Namugnaw kog sugod, gipaningot.
Midagan ko padu'ong sa among gigikanan, nagduko-duko. Natagak, sulti ko, pistiha gyud. Mibalik ko sa may sambag, ug milibot-libot niini. Wa ko mahadlok sa sombi. Nahadlok ko ni Papa.

Apan ngiub ang sa may sambag. Gipatid-patid na lang nako ang akong tiil. Tingali na lag mohagting ang mga sinsilyo sulod sa pinilo nga tally sheet. Bugnaw ang hangin, apan nangalisngaw ang angso.
Sa kalit lang, mipaka ang akong aping. Kamot kadto ni Papa, gahi ug kubalon.

"Giingnan tikag ayg paghapit-hapit!" ug mipaka na sab ang pikas nakong aping.

Wa ko katingog. Hinuon, mipadayon kog patid-patid sa balilihan sa tiilan sa sambag. Nahilom si Papa, mipungko ug nangapkap sab sa ngiub. Di nako masabtan kon nganong hilom siya. Kasagaran, kon masuko, sabaan. Morag si Lola Aping, yawyawan. Apan karon, hilom siya, ang iyang singot milumoy sa busloton niyang Visayan Lumber nga kamisin.

"Dia ra, sus, intawn! Salamat Ginoo,"sulti ni Papa. Apan niadtong tungora, dunay React nga mihunong sa among tungod. Ang suga niini, suwaw pas tanang suwaw. Migawas ang duha ka parak niini, mihulbot sa posas ug mipaingon namo.
Adunay gihunghong si Papa nga wa nako maklaro. Ug sa wa pa gani maduol ang mga parak, misutoy si Papa padu-ong sa tangkongan unahan sa sambag, diin ngitngit ug among gidudahan nga daghang bitin.

Misunod ang mga parak ug mihulbot sa ilang kwarentay singko. Di na sila makita sa unahan. Aduna na lay mipaka, pirmero ikausa, ug dayon sagunson. Miabot nako ang baho sa pulbora, sagol sa angso, sagol sa bugnaw nga hangin.

Tingali adunay bitin. Maayo untag naigo. Maayo untag wa napaaki si Papa.

Niadtong tungora, nahinumdom ko, natino ko ang gihunghong ni Papa sa dihang wa pa siya mosutoy og dagan sa tangkongan.

Uli dayon, ayaw paghapit-hapit…

A SOMNAMBULIST WALKS PAINGON SA POST

Akong masunod ang linakwan ni Gerard, ang expert sa matang sa edad sa uk-ok. Kon di magduko, maghangad. Morag nagtan-aw sa layo. Way tingog ingon mang way kasikas ang tiil niini. Kay gawas nga untol-aginod kini siya molakaw, hilig sad siyag mountaineering shoes, nga ang lapa-lapa niini rubber. Di sama sa tik-tak nga kusog mohagtok sa sawg ang tikod, mao nang mas pabor sa mga tap dancers.

Si Gerard magstorya sa iyang kaugalingon samtang maglakaw. Di ba kaha siya mag-recite niadtong poem nga giulohag Romance Sonambulo ni Federico Garcia Lorca, usa ka kinatsila nga balak nga sigeg ihambog-yamyam sa mga taga-NCR nga literati.

Sa iyang pagkairita sa hambog sa mga tagalog, iya kining gituyuan og memorize ang original niining beryson. Gani gi-recite na kini ni Gerard niadtong usa sa mga poetry readings namo.

Time pa, unsa man diay ang padulngan niining gumalaysaya. Ambot. Basta lang. Gipatid-patid ko kining huna-hunaa samtang naglakaw ko paingon sa Post. Anha ko manaog unahan gamay sa crossing sa N.Bacalso ug V.Rama kay ang jeepney stop tua ra man didto. Ug dayon nakong balik sa agi, tabok sa dan paingon na sa V.Rama.

Sa di pa ko motabok, ang una dayon nakong makit-an mao ang pution kaayong insik nga babaye nga tigbantay sa usa ka hardware sa di pa ko motabok sa eskina V.Rama. Pirmi siyang manampiling kada kita nako niya matag buntag. Daga pa ba kaha siya? ang pirmi kong pangutana sa kaugalingon.

Inig abot nako sa atbang, naa dayon ang Elvis Enterprises. Negosyo sa pamilya sa kong miga nga taga Cebu Doc, occupational therapy student, graduating na.
Kaniadto, magsinuwatay mi niya, apan gawas nga short-lived, intermittent sad ang correspondence. Gani, kadtong naka-chance na mig kita, naundang dayon. Taas pa siya nako ug mas taas pa gyud niya ang iyang uyab. When we introduced ourselves, apil na iyang uyab, mora kog kiko nga nagtan-aw nila. Parison kaayo silang duha.
Inig abot unahan sa Elvis, naay carenderia sa eskina going San Carlos, ang among alma mater ni Gerard sa elementarya. Ang maong carenderia, pirming naay paksiw. Tingali mao pa to ang mga sobrang lechon manok ug baboy nga wa mahurot og pulotan sa miaging gabii. Anhi mi diri usahay mangaon.
Tabok sa dan mao ang huwatanan sa mga kutsero nga padung sa B. Rodriguez. Dinhi nako makit-an usahay si Cosme, ang partner kaniadto ni Porto sa Milyonaryong Mini. Dinhi nako mahibaw-an daghan diay siyag patik. Ubos pas singil sa jeepney ang sa tartanilla. Pero lagi, mas pilion kong maglakaw. Ambot ngano.
Daghan ang mga opinyon bahin sa paglakaw. Matud pa sa mga igsuon natong Muslim, hilabi na ubos sa Sufi Orders, naay gitawag nga sihayat or errance sa ininglis pa. Naay rhythm sa paglakaw nga makapa-dissolve sa dan, sa espalto, sa yuta nga maoy atong attachments sa kalibutan, sa materyal nga kinaiyahan. Ining paagiha, mora tag "dead man walking," kay samtang naglakaw ang buhi natong lawas, nahilangit na ang atong ka’ag. Sa kinatumyan, ikaw mahimo na ang dan mismo ug di na mao ang naglakaw sa dan. You become the "way", and no longer the "wayfarer." Imo na lang labyan ang panahon. Di na ang panahon molabay nimo.
Ang mga Muslims man gud inila sa ilang pagka-pilgrims. Gani sa buwan sa Hajj, moadto kini sila sa Mecca, Saudi Arabia aron lang sa pag-apil ining tinuig nga baktas paingon sa kahon nga bay ni Abraham.
Si Basho usab, kadtong Hapon nga magbabalak, aduna puy lahi nga matang sa lakaw nga gihimo. Di siya mabalaka kun pipila na ka takna ang iyang giusik-usikan, mora siyag hangin ug panganod nga bisan asa na lang moanod-anod. Lakip na ang mga buwak, iya gyung gigastohag panahon. Apan niya pa, "But somehow I've been able to make a living this way, and so in the end, unskilled and talentless as I am, I give myself wholly to this one concern, poetry." Sa ato pa, ang paglakaw ni Basho, usa ka higayon diin iyang masinati ang mga balaknong kamatuoran sa kalibutan. Nakapahinumdum ni nako sa giingon ni Michael Ondaatje sa iyang novel nga The English Patient. Niya pa, "A novel is a mirror walking down the road."
Ang pilosoper nga si Soren Kierkegaard naa say laing opinyon mahitungod sa paglakaw. Matud niya, ang paglakaw tambal, usa ka paagi aron makab-ot ang usa ka "state of well-being." Kay kon magpuyo ka, dugokan ka sa klase-klaseng espirito sa sakit. Mao nang si Pareng Soren, maglakaw kanunay aron mahilayo sa sakit. Kay kana gung maglakaw ta, mas daghan tang makit-an: mga manag-uyab nga hugot pas bisagra, mga bata nga namaligyag trapo, mga manoy nga manitsit gyapog mga daga, mga hubog nga na-knocked-out na, mga lungag-lungag sa dan, mga bagag nawng nga snatcher, mga babayng kusog mamalikas, ang kapin sa gatos ka poste sa mga islands subay sa Osmeña Boulevard, mga anino sa mga tawong nag-inusara.
Ingon pa ni Resil Mojares, mokatap sa huna-huna ang pagkaamgo samtang maglakaw sa dan. Niya pa, "…by walking, we imbue an expanse of space with something of our personal presence (or signature, if you will) - how, in an intimate sense, we inhabit places."
Usahay, kanang maglakaw ta tunga sa dan, ingnon dayon tang "Mora kag nakatag-iyag dan." Sa tinuoray lang, absent-minded ko molakaw. Hilabi nag nag-inusara. Mao nang pirming mapandol. Usahay gani, mabangga sa poste.
Naay mga tawo nga tapolan molakaw. Naanad tingali sa Holiday. Usahay sa wa pa gani moabot sa katunga ang baktas, moreklamo dayon. Aduna puy uban nga kusog mokatkat og bukid kay mountaineer kuno ug mahiligon sa adventure, apan tapolan molakaw sa siyudad. Nakalimot sila nga sa panahon karon, ang tinuoray og ang mas challenging nga hiking mao kanang naa sa siyudad. Mas lisod ang terrain, mas treacherous.
Di lang ang literal nga lakaw ang akong gipasabot. It's about the different walks we do in our lives. Di kanang mga lakaw nga dinaghan, mga processions, pilgrimages, walks for a cause, mga parade, ug uban pa. They don't give much chance to individuals to exhibit individuality. Ang iyang virtue naa sa iyang kadaghanon.
Naa sa binagsang baktas ang true test sa tawo. Ang akong gibiliban kaniadto kadtong maestra sa usa ka isla dapit sa Romblon nga wa gyud buhii ang ballot box sa dihang imbargohon na unta kini sa mga armadong ballot snatchers. Makusganon siyang mikupot niini hinungdan nga wa makaagwanta ang mga armadong tawo. Diha-diha, napagngan sa Mercury ang dan ug ang lakaw sa kinabuhi ni Ma'am natapos. Gibiyaan siya sa iyang mga kauban. Didto ko mibilib sa maestra. Nothing is more heroic than pursuing a walk abandoned by others.
Kay sa binaghan gud, dako ang tendency nga maapilan og mga groupees, mga conformists, opportunists, puritans, mga minors, sold-outs, ug mga invalids. Mao kining mga tawhana nga moisog lag naa sa grupo. They chose to seek the convenience of a bandwagon. They found a principle in convenience o expedience. Ni Gary Granada pa, sila ang "mga nanood lamang sa ligtas na tabi."
Mao kini ang batasan sa mga trapo, traditional politicians. Dayon silag layat sa koral kon asa tung kusog-kusog nga partido. Turncoatism, sa ininglis pa. Duna puy nagsakaysakay lang og partido kay dagkog budget sa kampanya. Mao na sila. Bilib unta ko ni Aquilino Pimentel, diin kadtong iya gyung gipadayon ang iyang kampanya batok sa dagdag-bawas, apan karon misakay na pud siya sa Mercedes nga jeep ni Erap. Makalibog ang ilang baruganan.
Kay kon sutaon, kitang tanan nag-agad lang sa atong kaugalingong kaikag molakaw. Tingali, ang sukod sa tawo mao ang suma total sa dan nga iyang nabaktas. Tinuod, di sayon buhaton ang gihimo sa mga Muslim nga sihayat, sa mga Buddhist ang pagka-ascetic ug ang meditation, ang kaisog ni Ma'am. Karong panahona, lisod subayon ang musika daplin sa dan sa atong tagsa-tagsang kinabuhi. Sugod pas atong pagkahulma sud sa tiyan ni Motherdear, nabungol na kita sa kasaba sa kalibutan, sa presyo sa pagpanganak sa ospital, sa tuition fee inig eskwela, sa presyo sa gasolina, sa kamahal sa bugas, sa mga bulatik sa mga pulitiko, sa mga oportunistang kusog mosyagit og "Mabuhay!" ug dayong panukmod sa uban.
Lahi nga matang sa paglakaw ang akong gihimo paingon sa Post. Mora kog naglakaw taliwa sa damgo ug pagkaamgo, between dream and wakefulness, between dumb animation and sound judgement.
Niadtong naa pa sa formative stage kining mantalaana, di nako maklaro kon nahinanok pa ba ko o nagmata na. Mapandul ta usahay. Di nako maklaro ang rhythm sa dan, ang sihayat. Kay lagi bungol ta sa musika sa kinabuhi.
Daghan ang mga storya nga nahitabo sud sa kaugalingon, mga pagtimbang-timbang. Tinuod, ang Post ideya siya nga hinog na sa panahon, but it's also an idea whose rewards are a bit farfetched. Apan sa ako pang silingan, "Ang buang ray di mahadlok."
Ang institution kuno, matud pa ni Tatay Ralph Waldo Emerson, is the lengthened shadow of one man. Apan ang Post, kay coop man, tingali bayag anino ni sa mga dawinding nagkapundok. Ug kining aninoha, nahimong anino sa higanti. Aw, unsa ba.
Usa ka matang sa somnambulism ang akong paglakaw paingon sa Post. Sagol alimungaw, sagol lingaw-lingaw. Naay pagkabuang, naa puy pagka-bright. Usahay gaan ang tiil, usahay bug-at. Usahay makalingig gwapa, usahay mapandol. Apan hagbay ra kong miabot. Taudtaud nang nalingaw. Nagbalhin-balhin na mig muse ni Gerard. Tingali didto namo nadunggi ang among sihayat. Storya na lay ato ba.
Ugma, sugdan na nakog memorize ang Road Less Traveled ni Robert Frost. Ikaw sad.

2002-09-24T01:49:00.001-07:00

ANG SUHITO
Ni Januar Yap

Didto sa Chong Hua nabatii sa baynte ka mga palaihi ang kabahin sa Martial Law. Ang tabobong midwife nga saputon pirming mamati sa HP og drama nga matag karon ug unya sal-utag balita. Dili pa dugay, maayong pagkalusno sa entablado sa oposisyong Liberal nga nahagisag granada. Ang akong Lolo nga pwerte nakapanghinambid tupad sa mga dagkoayng lider nga mibatok ni Makoy, maayong pagkatuwad. Didto na hulbota ilawm sa mga nangasiak nga pligo sa marin nga mihagsa kaniya.
Dakong utong sa katawhan, siyagit ngari, siyaok ngadto. Ang ako sang inahan kadlawon sa Septembre 19, pwerteng utong sa delivery sa Chong Hua. Sulod sa pipila ka bulan ilawm sa tiyan sa kong Mama, pirmi kong madunggan ang mga estudyanteng nagpunayg siyagit sa kadalanan: Ninoy! Laban! Laban! Ang panahon mipatuyag bulhot sa iyang panuhot ngadto sa tiyan sa akong inahan, hinungdang midako pag-ayo akong ulo. Sa ako sang ka-kuryoso, mitaas pud akong liog (pipila pa ka sine ug katuigan ang akong naagian hangtud nako masabti ang akong hitsura sa dihang nahimugso: E.T., putot, taas og liog, dakog mata.)
Ang akong amahan nga may kalagot sa akong Lola tungod sa dinali-daling pagpili sa iyang pangan, Jose nga may angga nga Pepe, pwerteng research kon unsa gyuy iyang ipangan sa iyang anak. Kon basihan niya ang mga sikat niadtong panahona sa drama sa radyo, duhay kapilian: Puloy ug Roco (ang batang bato). Kon komiks pud, dunay Kenkoy, naa say Zuma. Gusto unta niya ang Zuma, kay kuno unique, panagsaon ang pangan nga may letrang “z”. Apan sa dihang mibalita na ang nurse kaniya human sa pipila ka oras nga Caesarian, “Human na, Noy! Pwerteng dakoag ulo! Taas kaayog liog!” Diryot kuyapi si Pepe. Tingali bayag nasobraan nilang Mamag imagine si Zuma. Tungod kay 6 pounds ra man ko, tingali baya pud og and 5 pounds naa ra sa akong ulo.
Hilumon kuno ko sa dihang natawo. Tingali tungod kay kadto rang hangin nga gibulhot sa panuhot sa panahon ang nagpunsisok sa akong ulo. Apan nakadawnggan sad kog pinaypay. Pwerteng tingkaga, lupig si Mickey Mouse, makapainsulto ni Spock sa Star Trek.
Usa ko sa baynte ka mga palaihi sa nursery sa Chiong Hua sa dihang mipasirit usab ang mga kabomberohan sa mga raliyesta sa Mendiola. Usa mi ka klasihan, Batch ’72, nagpapiyong-piyong aron ingnong nangatulog na. (Sa may tabubo lang nga malipat!) Inig talikod sa saputong tambokikoy, maghisgot dayon mi bahin sa among kaugmaon. Ang akong tupad ngas Baby Girl Asuy gustong mag-announcer sa TV, kay aron kuno iyang mapakita sa iyang nawong ang tinud-anay nga pabati kon magsibya og balita: “Sa kasamtangan, girakrakan ang kabalayan sa mga pamilyang mag-uuma…” ug dayon iyang nawong pinaaslom. Si Baby Boy Serafin gustong magpari. Dako ang kolekta niini matag dominggo og iya sang mahibaw-an ang tanang sekreto sa mga kababayen-an (ug pwede sang kaulitawhan!) sa iya unyang parokya. Si Baby Girl Dolores, simple lang ang iyang plano, sukwahi sa istilo sa pamuyo nga naandan sa iyang kaparyentihan. Ang iyang Lolo Andoy nga karaang Katipunero (nag-idolize ni Leon Kilat) pirmi na lang kapagaw agig siyagit sa kadalanan uban sa mga tawong gigutang ang mga lapa-lapa morag naagiag usa ka sentenaryong huwaw. “Ang hulaw sa kagawasan!” matud pang Lolo Andoy. Si Baby Girl Rodriguez naa sad siyay inahan nga halos na lang tua mopuyo uban sa mga taga-Panas sa Cordova, agis way undang nga hulga sa demolisyon para sa himuong reclamation project. Si Baby Girl Dolores gustong magnegosyo puhon og Foreign Currency Exchange, mangilis og dollar.

“Giunsa gud nimo pagkahibaw?” ang pirming pangutana sa akong higalang Balbaks kaniadto. “Ginoo ka? Mora man kag Jesuit, swit kaayo, suwito!”
“Naa man gud koy migong dawindi,” tubag ko. “Didto mi nagkaila sa ibabaw sa aparador sa akong Mama. Siya ang tigsulti nako. Ang amoa sa una, sa 3rd Door, Duyan Compound…”
“Pero mga bata, parts, nagstorya? Ma ka makatok?”
“Way siguro uy! Ato lang sigurong makalimtan inig dako nato. Maayo na lang kay giistoryahan kos dawindi…”

Dihang dyis anyos pa lang ko, naka-bestfriend kog dawindi. Una ko siyang nabatian sa radyo. Gipanganlag Puloy, nga bana ni Petra, ang uwagong asawa nga may kabit nga bitin.
Apan tungod kadto ni Porting, ang among helper, nga nagkaila mi ni Puloy. Miingon si Nang Porting nga kinahanglan atngan nako si Puloy matag alas kwatro sa hapon sa ibabaw sa aparador ni Mama. Kadtong may samin nga akong gipilitag Spiderman nga sticker. “Pareha mo ni Puloy. Hilig sag Spiderman,” ni Nang Porting pa.
Apan lisud hisakpan si Puloy kay inig alas kwatro mao pay pagpamuhi ana sa eskwelahan. Samot na gyud usahay og hagiton kong Suwang og takyan o, kon di man, cleaners ko anang adlawa. Pirmi sad kong kalimut labi nag makit-an na to nako si Aurora (klasmeyt kong gianggaan og Au-au sa mga sipat sa klase nga pirming magsunod-sunod niya, morag mga itoy) nga nag-inusarang nagpaabot sa ilang sakyanan nga mokuha kaniya. Adto ko magbarog luyo sa poste sa gate, magtan-aw niya samtang gatangag kog tira-tira. Kon maayo pa lang unta ko moininglis, best friend na unta mi.
So kadtong rang bakasyon sa kalag-kalag mi nagkaila ni Puloy. Ania ang akong nahinumduman:
Nanghinambid kini siya sa tunga-tungang bahin sa koronang carvings sa ibabaw sa aparador ni Mama. Abi nakog bungoton ang mga dawindi. Di man diay.
“Di man gud ko sikat,” sulti pang Puloy (P).
“Ang bungoton ra diay mosikat?” pangutana ko (E).
P: Ang kana sang dakog tiyan.
E: Mao ba. Sa inyo tingali.
P: Dili uy! Bisag asa man na.
E: Lahi lagi kag gisul-ob.
P: Ingon ani man gyud ni.
E: Mora man ka anag Andres Bonifacio.
P: Makabarong ra man gud tag kasal sa atong anak.
E: Asa man imong anak?
P: Tua sa tinai sa bitin. Uban sa akong asawa.
E: Ngano man?
P: Aw, gisud-an.
E: So di na ka makasuwayg barong ana?
P: Bitaw no?

Mao kadto ang una namong kita ni Puloy. Di na kahinumdom si Puloy sa iyang adlawng natawhan. Didto siya sa dihang gibirahan ni Lapu-lapu si Magellan, ug dayon gipunggutan sa ulo. Didto siya sa kataposang adlaw ni Dagohoy sa Bohol. Kadtong mianam og kagahi ang antingang dagon sa huyohoy human paaka sa irong buang nga katsilaog nawong didto sa langob sa Carmen. Didto siya sa dihang gipusil si Rizal sa may kasagbutan daplin sa baybayon. Didto usab siya sa dihang nagsingabot ang mga sundalo sa Estados, ug saksi usab siya sa dihang gilugos sa Hapon ang inahan sa akong lola.
“Mga Hapon? Milugos ni Lola Iyay? Binuang!” sulti ko sa dihang giistoryahan ko ni Puloy sa mga panghitabo sa among pamilya.

P: (Mikuha sa nailcutter sa kilid sa lamisa ug misugod pagpanghinguko) Hahaay, unsa gud intawoy imong ikalalis. Bata pa kaayo ka.

E: Si Lola Iyay asawa tos insik nga dato, negosyante, yutaan. Daghan to silag saop nga motabang nila. Di na tinuod uy!

P: Ay nimo, Putot! Nahitabo kadto sa dihang mipauli iyang bana nga si Ikong ngadto sa Tsina, uban sa tulo nila ka anak, Gibinlan lang to siyag lima, kay walo man sila ka magsuon imong Lola, di ba?

E: Wa man lagi maghisgot sila ana?

P: Shalan nimo, Totskie, ikauwaw sad tawn nas mga katigulangan.

Hinahinay kong nahibaw-an pinaagi sa mga saysay ni Puloy ang kaagi sa among pamilya. Didto ko sab nasayri nga human mipauli si Ikong ngadto sa China uban sa tulo nila ka anak, nagsige diay siyag padalag sulat, nga didto niya gi-careof sa silingan nilang Insik nga si Pio. Apan ang marukoy nga insik, wa gyud gihandos ang mga sulat ngadto ni Iyay. Hinuon, iya kining gisagol sa lumboy nga matag buntag iyang bulhot-bulhuton sa iyang hunsoy.
Human sa pipila ka bulan, tuig, nahibulong na si Iyay kon unsa man gyud diay kalay-a ang China, nga wa man gyud mahibalik pa iyang bana ug ang tulo nila ka anak. Sukad niadto, nagsige na lang siyag tan-aw sa almanac, nagsige na lang siyag memorize sa mapa niini. Kanunay niyang ipasalig sa nahibiling lima ka anak nga si Andres, Candido, Venancio, Josefa, Soledad, nga niining dalag nga bahin sa mapa nahimutang ang ilang amahan.
Nga lisod ang pagpanaw paingon didto kay mosugat-sugat pa sila sa bul-og sa nag-ikis-ikis nga sapa. Sa pagbalik, dili hinuon kaayo lisud kay mopasubay na lang unya sa bul-og… (Human sa pipila pa ka tuig ang milabay ayha ra nako nabasahan didto sa papel nga gilup-itan sa nadunot na nga listahan sa utang. Daghan and wiris-wiris, naa say pangalan ni Iko nga ikapila balikag sulat, usa ka mapa sa China, ug sa luyo niini, adunay sulat nga nagkanayon:

Hinigugma kong Iko,
Kon basin sa imong pagbalik sa imong yutang natawhan matanggong ka sa usa ka bahin sa sapa sa labing dugay nga panahon, huna-hunaa lang nga ania gihapon ko, andam modawat kanimo, hinigugma kong naandan. Tinuod, lisud gayud diay ang pagbalik sa mga butang nga naandan, lisud ang pagpauli ngadto sa karaan, hilabihan ka kusog sa bul-og sa panahon. Natandog ko kabahin sa sapa. Kon padulong didto sa inyoha, manglapoy kag sinugat sa bul-og, ayaw pagkahadlok. Hakpa lang dayon ang mga bagun nga nangumbitay sa kilid sa sapa. Makatabang kini kanimo, Iko. Apan kon di nimo kaya, ayaw usab pagkahadlok pagpaanod, ania ko sa tumoyng bahin sa sapa, andam moagak kanimo. Apan samtang gipamulong ko kini, wala kini magpasabot nga ako lig-on ug dili usab maanod ug wa usab malisang. Nalisang ko sa kamatuoran nga hilabihan ka kusog sa bul-og ug tingali mahibuwag kita. Apan ang ako lang, Iko, nga andam kong mouban kanimo bisan ug hain mang lawora kita ipadpad, mahibalik ka lang uban sa atong mga anak. Lisud, lisud, Iko, ang paghinumdom kanimo matag adlaw. Matag gabii, magdagkot ko og usa ka palito sa insinso aron akong mahanggap ang imong baho. Kon mograbi ang kamingaw, ubay-ubay ang dunganon kog dagkot. Dili na tika mahulagway, kon unsa gani tong imong nawng, apan sa dihang masimhutan ko ang ininsik mong palina, sama ra nga bisan makausa wala ka mahilayo. Unsa gani to imong nawng sa dihang wala pa molabong ang imong bangas? Kalisud ihulagway adto, Iko, kay makadaghan ang higayon sa atong panag-uban, midungan usab og paglabong ang akong gugma sa imong bangas. Apan, Iko, unsa pa may akong mahimo? Nahurot nag kapanas ang imong mga tinipigang larawan didto sa imong kaban human mipatighulog dinhi sa atong baryo ang hulaw, baha, ug mga salbahis nga Hapon! Wala na Ikong. Ang bugtong hulagway ko kanimo mao na lang kini (mapa sa China), usa na lamang ka ka nag-ugdong hulma sa yuta taliwa sa atong tanaman. Apan, Iko, usa kini ka sulat nga walay padulngan. Matanggong usab kining maglutaw sa haw-ang nga nagpataliwala kanato.)

…apan ang nakalisud kay sa tumoyng bahin sa Asia, maghuwat pa silag mga negosyanteng biyahero na mga Moro nga motabok paingon na sa Jolo. Medyo piligro kay basig maka-tayming nyag pirata. Malawg ra nya sa mga pating. Ug gikan didto sa baba-an sa sapa, adunay baruto unyang nagpaabot ug modala kanila sa Zamboanga. Ug didto usab sila manakay paingon na sa lungsod sa Oroqueta.
Human sa pipila ka tuig, hinayhinay niyang nasaksihan, tagsa-tagsa usab nga milangyaw sa laing mga dapit ang pipila niya ka mga anak, apo, tuhod. Adunay apo nga naminyo sa Hapon. Adunay anak nga agig beterano sa gubat tua na sa Amerika. Adunay apo nga namanday sa Saudi. Adunay apo nga nagnegosyog bikini bar sa Manila. Adunay apo nga nurse nga tua na karon sa Vienna.
Sukad niadto ug hangtud sa kataposan niyang takna sa ICU sa Chong Hua, memoryado ni La Iyay ang matag suok sa kalibutan. Kon unsay ibabaw ug ubos niining nasura, kon unsay iyang kapital. Unsang dagata ang naglibot niini ug unsa kalapda ang pughaw nga haw-ang taliwa sa mga kanasuran.
“Tam-is kuno ang mga papel isagol sa lumboy, matud pang Pio,” saysay ni Puloy.
Mao kadto ang katam-is nga nakapaadik ni Pio sa mga sulat ni Ikong. Sa mga katuigan, hinayhinay niyang naangkon ang kayutaan ug bahandi ni Ikong. Hangtud nga ang nahibilin ni Iyay mao na lang ang iyang tanaman nga may porma sa mapa sa kalibutan, diin matag buntag iyang barugan ang China.
Ang katam-is sa papel ni Ikong mibalik pagkaasukar sulod sa lawas ni Pio, miunlod kini sa ubos nga bahin sa iyang lawas, ngadto na dayon sa iyang tiil. Nahibaw-an lamang kini sa dihang usa ka gabii, gisugdan na diayg kutkot ang iyang mga kumagko sa mga ulmigas. Mga klase sa ulmigas nga dili makita, ug sa gabii ra moatake. Samtang nagkadako ang iyang bahandi, nagkamubo usab ang iyang tiil. Ug tungod lagi kay nasagulan na mag lumboy kadtong asukara, mikaylap kinig hilabihang ngilngiga nga baho, nga kon si kinsa may mahiduol kaniya, makapyutan dayon niining bahoa.
Ang apo na lamang ni Pio ang mitug-an sa mga apo usab ni Ikong ang kabahin sa kabahong sa ilang apohan. Nga kini agig sinuyop sa lumboy nga sinaktag mga papel nga gikan sa China. Apan sa dihang kini nahisayran sa among kaparyentihan, si La Iyay pwerte nang luyaha, nangyukog agi sa kadaghan sa sakit. Gidala na lang kini siya tabok sa dagat, gikan sa Ozamis paingon na sa Sugbu.
Isip kinamagwangan nga tuhod, ako ang gipabantay niya sa kiliran sa among pagbiyahi.

La Iyay: Nakakaon na ka?
Ener: Mana la.
L: Unsa may imong gikaon? Nia koy dulce o.
E: Sige lang, la. Di man ko hinam-is.
L: Kaming mga batan-on kaniadto, pagkahinam-is. Kadtos Pio, halos na lang to molanlag og kamay.
E: Bisan karon, la, hinam-is man gyapon ang mga batan-on. Ako ra may di.
L: Ngano pud uroy?
E: Sumhan kos tam-is, la.
L: (Mitan-aw kini siya sa dagat.) Padulong na to ron sila dinhi.
E: Mao..unsa gani toy itawag anang yuta nga nag-atubang sa lawud, la?
L: Opon.
E: Aw o.

Mao kadto ang kataposan namong panagstorya ni La Iyay. Wala siya miabot sa duha ka adlaw sa Chong Hua. Pirmi kong makit-an ang iyang ugat nga manghubag agi sa dagum sa dextrose nga gitaud kaniya. Pirmi ko kining pisliton, ug akong makit-an ang mga itom nga bato nga mosubayg balik sa tubo sa dextrose. Matud pa sa doctor, nicotine kuno. Wa lang ko magsaba. Mao kadto ang mga bato nga nakapalig-on ni La Iyay human sa pipila ka katuigan. Apan lagi, naabtan siya sa panahon sa pagkapulpog sa maong mga bato.

“Mao ba?” tubag ni Balbaks, ug dayon naghinuktok.
“Lagi, Baks, maluoy baya ko niya,” tubag ko. “Sa tulo diay ka anak nga nakuyog ni Lo Ikong, usa na lay nahibilin. Maayo na lang nabalik ang contact namo tungod sa usa ka apo ni Pio nga tua na ron sa Hong-Kong. Pwerte ra ba diay kunong datua, tag-iyag department store sa Hong Kong.”
“Day tuo!” supak ni Balbaks.
“Lagi. Ang nakapait lang kay magpadalag sulat ininsik. Kinsa gud tawoy makamao namo moininsik?”
“Di ba imong ig-agaw ngas Hermes gipaeskwela man tos imong uncle sa eskwelahan sa insik aron makahibawg ininsik?”
“Sus, ay na lang. Pwerteng tapolana,” tubag ko.
“So unsaon ninyo pagsabot sa ininsik?” pangutana niya.
“Ipa-translate lang sa amigong insik!”
“Hasola,” sulti ni Balbaks.
“Ang-ang man sag taguan na lang, isagol puhon sa lumboy!”
“Shalan ba,” tubag ni Balbaks. “Yuna pa, hain na man tong giingong dawindi?”
“Nituo diay ka?” tubag ko.
“Animala gyud nimo, Tot! Makabuhi gyud kag patay da!” ug pangawt ni Balbaks sa iyang ulo.
“Sa masud lang gud sa bulsa,” dayon nakong katawa.
“Pero mora man sag tinuod, bay.”
“Bitaw, sultihan tikaw, akong Lola, naa to siyay tinipigan nga diary,” sulti ko.
“Diary na sad? Ilad na sad na, Tot?”
“Paminawa sa ko…” sulti ko.

Sa dihang hayskul na ko, ug igo-igo na sab ang lawas, gisuwayan nakog abli ang karaang aparador ni Lolo nga gisudlan sa karaan niyang mga uniform sa iyang pagkapolis kaniadto. Akong gisukod-sukod. Sikreto kong magmartsa-martsa sa kwarto ni Lola. Usahay, moatubang sa samin, ug dayong salute. Nangandoy gani kog bangas niadto. Ako sang na-imagine kon unsa kahag dako akong tiyan. Sikata, pre.
Nagkadugay, wa pa gyud ko makontento. Akong giukay ang aparador ni Lolo, ug didto ko kit-i ang iyang mga medalya, aduna say sakuban sa pusil, mga kalo nga nagkalainlain lag porma. Gisul-ob ko kining tanan, ug didto mismo, niadtong higayona, nanumpa kong magpulis hangtud ko mamatay.
Nindot tan-awon ang uniporme sa pulis.
Ug, Baks, kabahin sa diary ni Lola: Usa ka adlaw niana, may nakit-an kong abugong mga papel nga hiniktag lambo sa kilid, nga mao kini and nagsilbing nagkupot niini. Ako tong nakit-an sa kinailawman sa aparador ni Lolo, ilawm sa mga bakus nga may sudlanan sa bala.
Sa may tunga-tungang bahin niini, aduna koy nabasahan:

Yusuf Abdul, Lopez Jaena, Misamis Occidental. Pipila ka bulan lamang ang panagkuyog. Dili mahimong magpakasal kay gibuya na ko sa anak sa silingan namong insik nga si Uy, ang tag-iya sa botica sa poblacion. Nagtuo ko nga andam moatubang si Yusuf sa akong pagsabak, apan, wala na hinuon kini idungog kon hain na. Karong adlawa, sugdan ko pagbarog bisan sa akong pag-inusara, hangtud mahimugso kining pinangga kong way amahan.

Usa ka adlaw niana, Baks, samtang nagbasa akong amahan sa newspaper kabahin sa ambush sa Ipil, ako kining gipangutana.
“Kinsa man diay na si Yusuf Abdul, Pa?”
Adunay kahibulong nga milugwa sa iyang mata. Gihubo niya ang iyang antipara, ug miingon, “Ngano man diay?”
“Basta lang,” tubag ko.
“Diin man na nimo nahibaw-an nang pangana?”
“Sa diary ni Lola.”
“Ayaw baya gyud na’g hisguti atubangan sa imong Lola.”
“Ngano man diay?”
Gisaysay ni Papa ang sugilanon kabahin ni Lola Soledad ug ni Yusuf. Si Yusuf, usa ka negosyanteng muslim nga matag semana modalikyat sa balay nilang Soledad aron paghatud og mga sabon nga imported. Iya kining pinalit sa mga negosyanteng biyahero sa Jolo, ug dayon iyang isuroy sa kalungsuran sa Misamis.
Si Soledad, ang kinamanghuran nga anak, maoy mokanaug sa balay aron pagdawat niini. Traynta anyos na si Yusuf, ug suhito usab siya mahitungod sa mapa sa kalibutan. Si Soledad disisyete anyos pa, ug kanunay niyang gipaabot si Yusuf matag semana. Mabiyernes, adto kini siya sa tanaman sa iyang inahan nga gihulmang mapa sa kalibutan.
Sa pag-abot ni Yusuf, moingon dayon kini, “Anaa ka magbarog sa Arabia, señorita Sol!” ug dayong agik-ik sa nahimuot nga Soledad.
“Pipila na lang ka tikang, moabot ka na sa Tsina,” ni Yusuf pa.
“Apan didto na ko gikan,” tubag ni Soledad, ug dayong katawa ni Yusuf.
“Adto ta mag-abot sa, hmmn, Pasipiko?”
“Halapad ang Pasipiko, señorita Sol.”
“Subayon ko lang ang humot sa gibitbit mong sabon.”
“Haha! Ug uban sa tabang ni Allah, matultulan pa unta ko nimo!”
Ug tuod man, didto sa Pasipiko nag-abot ang duruha. Mao kadto ang nahimong sinugdanan sa pag-unong-unong ni Yusuf ug Sol. Matag semana, ilang bisitahon ang mga nagkalainlaing mga kanasuran sa kalibutang tanaman. Ilang hisgutan ang bisan unsang butanga mahitungod sa nasud nga ilang gipatighugan.
Usa ka hapon niana, samtang didto sila sa labong nga nasud sa Amerika, adunay panghitabo nga wala nila damha. Mikalit lang pagsugat ang ilang mga mata ug didto nila hikit-i ang mapang tanaman nga nahimong hulagway sa kalibutan. Ilaha kadtong kalibutan ug sila lamang ang bugtong nga nagpuyo niini. Usa kadto ka kalibutan nga buot nilang mahibaw-an, masayran, mahimamat sa hingpit. Ug didto, gisugdan nila pag-ila-ila ang matag suok niini, taliwa sa tanaman samtang nangalisbo ang humot sa mga nagkatibulaag nga mga sabon ni Yusuf. “Pipila na lang ka semana, ato nang matuyok ang tibuok kalibutan,” ni Yusuf pa.
Ug tuod man, nalibot nila ang kalibutan, apan dili na kini nila mabalik pa. Kay human sa pipila ka bulan, nasaksihan na lang sa inahan ni Soledad ug sa mga igsuon niini ang nahulmang kalibutan sa iyahang tiyan.
“Kinsay amahan, Soledad?” ang pangutana sa iyang inahan.
“Si Yusuf, Ma!” makusganon nga tubag ni Soledad.
“Wa kay kalibutan sa imong gibuhat!” ang pungot nga tubag ni Iyay.
Apan ang makusganon nga tubag ni Soledad wala madunggi ni Yusuf kay sukad nahibaw-an sa kaparyentihan ang gidangatan niya, bisan makausa wa na gyud mobutho ang moro nga biyahidor. Matag buntag, didto sa azotea, maghinuktok si Sol, iyang sud-ungon ang kalibutan nga nalibot nila ni Yusuf. Apan human sa pipila ka bulan, iyang nasabtan nga ang mapang tanaman usa lamang diay ka mga hulma sa mga nanag-ugdong yuta diin ibabaw niini, usa lamang ka mga pinungpong nga mga sagbot ang nagtapok. Morag mga buhing balili ibabaw sa lubnganan, nga buot magpakaaron-ingnong buhi ang sa ilawm niini.
“Maayo na lang, pipila ka tuig, nagkaila imong Lolo ug si Lola nimo,” ni Papa pa. “Ug kay idaran na man imong Lola niadto, wala na siya supaki sa iyang mga desisyon.”
“Ikaw tong anak ni Yusuf, Pa?”
“Sukad-sukad, makausa ra ko makakita kaniya. Sa dihang baynte kwatro anyos na ko ug kaslunon na sa imong inahan. Aduna siyay gipasugo pagpakuha nako. Masakiton na siya niadto, dili na makatingog. Gibinlan diay ko niyag sulat.”
“Asa na man ron ang sulat?” pangutana ko.
“Gisunog sa imong Lola sa dihang iya kining nakit-an sa akong hunos kaniadto.”
Mao kadto ang pagtuo ni Papa, Baks. Apan nakit-an nako ang maong sulat uban sa diary ni Lola. Wala diay niya sunoga. Usa diay kadto ka hamubong mensahe nga, tingali sa pagtuo niya, maoy mga pulong nga mopasaylo kaniya sa iyang pagpakabuhi sa laing kalibutan. Ania ang sulat:

Anak kong Pepe,
Walay bisan unsang sabon ang makapanas sa haw-ang nga akong gisagubang human ko biyai ang gamay namong kalibutan sa imong inahan nga si Soledad. Nagpakabuhi kong talawan, anak. Nagpakabuhi kong kanunayng naglibot sa kaugalingon kong kahadlok. Nag-inusara ko, anak, hangtud sa kataposang takna sa akong kinabuhi. Makausa ko ra hikit-i ang hingpit nga kalibutan, anak, ug didto ra sa mata sa imong inahan, ug bisan asang suok ko nahipadpad sa akong paglangyaw, padayon kong naghandum niadto. Walay adlaw nga wa ko gitinguha ang pagpauli ngadto sa kalibutan sa imong inahan.
Kon ikaw, sa imong pagbiyahi, matagbuan nimo ang usa ka binuhat nga may mata nga naghulagway sa usa ka kalibutan nga susama sa imoha, ayaw palabya ang panahon. Pahibaw-a dayon siya sa imong nakit-an, sa way pagduha-duha. Ayaw na pagpahilayo. Kay makausa ra kini mopatighulog sa imong kinabuhi, anak. Sayud ako niini. Saksi ko sa kaugalingon kong kahuyang.
Pasayloa ko sa tanan, anak. Ang imong inahan ra ang bugtong kong kalibutan nga nahibaw-an.
---Imong amahan, Yusuf

Milabay pag ten years, Baks, ug kon di pa tungod kay nasulod ko sa media, wa ta ko kahibaw’g diin ka na gidasuk sa kapalaran. Sa kataposan tang panagstorya, didto ra man ta kutob sa sugilanon sa akong Lola. Apan sige lang, maayo ning nagkita ta pag-usab kay ato unya tong padayunon puhon kon makalugar ta. Uy, taym pa, Doctor na man diay kang panuwaya ka.
“Sus, muna-muna sang paningkamot, Ner, uy!”
“Spesyalista na ka, Baks?”
“Surgery lang gud,” tubag ni Balbaks, “kanang mga bukog-bukog ba. Tigsumpay’s bali-bali, tigpaulian sa piang.”
“Giroa gyud ning Balbaka uy!”
“Kon mabalian nya ka, tawgi lang ko.”
“Mabaliag buot?”
Didto mi sa La Estaminet, usa ka bag-ong French restaurant sa topmost floor sa Twin Summits Hotel. Akoy nagdala niya human mi aksidenteng nagkita sa lobby sa laing hotel.
“Pirmi baya kong tigbasa nimo, Baks. Tinuod gyud tong didto kag Yogyakarta?”
“Ang-ang man sag imaginon na lang,” tubag ko.
“Didto pud baya kog France last month.”
“Gaunsa ka didto?”
“Suroy lang, uban sa akong asawa.”
“Maayo pa ka,” tubag ko, “Ako ani, sige tuod og biyahi, pero nag-inusara ra.”
“Bag-o pa sad baya ko naminyo, Ner.”
“Diin man na nimo hikit-i imong asawa?”
“Haha, makurat gyud ka. Kaila ka.”
“Ha? Aaa, ayaw ko ingna’g…”
“Hahaa! Ako gyud siyang gipangita, pre.”
“Hinampak!”
“Lagi! Unsaon ta man, nakit-an man gyud.”
“Kumusta na man diay siya?”
“Dako na’g tiyan, pre. Karong December tingali manganak.”
“Ngiga, a.”
“Ikaw man gud.”
“Ayaw na lang to hisguti, Baks.”
“Ikaw, kanus-a man ka magminyo?”
“Ha?”
Mitingog ang cellphone ni Balbaks, ug iya kining gitubag. “Hello, Pangga. Good thing you called. Naa diri si Ener…Ener gud. Wa na ka kaila? Syaro! Si Ener, kadtong…hey, how could you?! Ener, Ener! Yessss…shhh., naa ra ba diri, itug-an gyud tikaw. Sige ka!I’ll be home na lang after an hour, okay? Bye, bye, love you…Ner, sorry kaayo bay, pero I’ve gotta go,” ni Balbaks pa. “See you na lang after mahuman nimo imong project sa, sa asa gani to?”
“National Museum, pero daghan ra ba kog gi-order, Baks. Huwata na lang to, unya dad-a na lang sa inyoha.”
“Ayaw, ikaw na lang ana.”
“Kinsa may mokaon ana sa amoa, tiki?”
“Haha, bitaw, sorry parts, gotta go.”
“Sige.”
“Ayo-ayo, pre.”

Sa pagbiya ni Balbaks, akong gitawgan ang akong amigong photographer nga si Bogart nga madali-dali nako’g bira basta naay pakals. Suhito si Bogart sa matang sa cinema, ug karong gabhiuna, akong tan-awon kon unsay iyang ikasulti bahin sa sineng Bayaning Third World. Tuod man, tayming ang hinampak kay sa iyang pag-abot mao say pag-abot sa pagkaon.”
“Unsa man ning pagkaon, Ner?” pangutanang Bogart.
“Sugod tas billi bi, sabaw nga may mussels ug shallots,” tubag ko.
“Unsay bilibid?!”
“Kini atong piece de resistance, chateaubriant nga gisaydingan og champignons, chofleur, ug feve di marasi.”
“Bi bi bi, suhito man gyud kaha ka, unsay French sa karnero?” pangutana ni Bogart.
“Agneau,” tubag ko.
“Baka?”
“Boeuf!”
“Beefsteak?”
“Bifteck!”
“Itik?”
“Canard!”
“Kinhason?”
“Coquillage!”
“Carpa?”
“Truite!”
“German sa sopas?”
“Zweiback!”
“Italian sa restaurant?”
“Ristorante!”
“Paniudto sa Italy?”
“Colazione!”
“Paniudto sa France?”
“Dejeneur!”
“Pamahaw sa Germany?”
“Fruhstuck!”
“Pamahaw sa Pinoy?”
“Buwad!”
“Pwede sang pan de sal!”
“Haha, bitaw, pre, kumusta ang Bayaning Third World?”
“Sus, ay na lang, pre. Tan-aw na la’g imo. Klase-klaseng angle ni Rizal, pre. Kulang na lang, ilang huboan si Rizal! Ngilngiga lagi, pre. Bilib ko. Inig uli nimo, morag gusto sad kang mag-Rizal!”
“Mao ba?”
“Whew!” Padayon ta? Ako na sad?”
“Shoot!”
“Ask me, ask me, baby!” dayong gara og kanta ni Bogart, pinasayaw pag pinabiga.
“Paul Newman ug si Robert Redford?”
“Haha, chicken! Butch Cassidy and the Sun Dance Kid!”
“Ingrid Bergman ug Paul Henreid?”
“Casablanca, baby!”
“Omar Sharif ug Julie Cristie?”
“Doctor Zhivago!”
“Spencer Tracie-Katharine Hepburn?”
“Haha, pila ka buok imong gusto? Adam’s Rib, Woman of the Year, Desk Set, Pat and Mike, The Sea of Grass, Keeper of the Flame. Sukol pa ka?”
“Humphrey Bogart-Lauren Bacall?”
“Pfft!Key Largo, Dark Passage, To Have Or Not To Have.”
“Taka ka lang, To Have and Have Not!”
“Sori, sir.”
“Director?”
“Shoot!”
“Annie Hall?”
“Woody Allen!”
“All That Jazz?”
“Bob Fosse!”
“Citizen Kane?”
“Orson Welles!”
“Gandhi?”
“Richard Attenborough!”
“Last Emperor?”
“Bernardo Bertolucci!”
“Z?”
“Z?”
“Haha! Constantin Costa-Gavras! Aaa, Being There?”
“Hal Ashby!”
“Gone With The Wind?”
“David Selznick!”
“Adto na ko!”
“Hoy, asa ka?”
“Ipaputos na lang na, dad-a sa inyo! Nabayran na nang tanan, Gart! Una ko nimo!”
“Hoy!Hinampak, mamiya ma’g buhi. Asa ka?”
“Moapas ni Rizal!”
“Way klaro ning tawhana!”
“Adios patria adorada!”
“Hala, pag-adios diha’g imo! Naa lang koy pinutos, solve na!”
Migawas ko sa hotel na mora’g naglutaw. Naglakaw ko sa parking lot nga morag wa nagtugkad akong tiil sa semento. Ugma sa kadlawon, moadto na kos Manila sa National Museum. Apan wa pa koy ganang mouli aron mangandam. Mideretso ko sa bar, kadtong akong suki. Mi-order na lang ko’g lima ka shots nga vodka-tonic nga gisunod nako’g yarok. Sugod pa lang kadto, ug human niadto, hanap-hanap na akong nahinumduman, kon giunsa nako pag-abot sa eroplano, ug unsay sulod sa akong bag, ug kon diin ko nakit-i akong ticket.
Alas nuebe sa buntag niabot na kos Manila sa National Museum. Human ko maistorya ang director, mideretso dayon kos kwarto diin mahimutang ang usa ka beste ni Rizal. Hubog gyapon ko, milagro nga wa mabantayi sa tiguwang nga director. Gamay ang sinina ni Rizal nga gisulod sa estante. Niadtong tungora, akong gihubo ang tanan nakong sapot. Akong gisul-ob ang amerikana ni Rizal ug nanghugot kini sa akong lawas, ug ang karsonsilyo usab, hugot sa akong paa. Nangita ko’g samin, mideretso kos pikas kwarto diin may karaang samin. Miatubang ko niini, ug nangutana sa kaugalingon: “Kinsa’y mas taas namong Rizal?”
Apan niadtong tungora, adunay tulo ka gwardya nga nagdagan paingon nako. Sigurado kong ako ilang tumong. Midagan ko paingon sa hagdan sa tumoyng bahin sa building ug misaka. Mipadayon ko’g saka hangtud miabot ko sa rooftop niini. Midagan ko paingon sa tumoy. Mihulga ko’g ambak, hinungdang miatras ang nag-gukod nakong mga gwardya. Miabot kog usa ka oras didto sa tumoyng bahin sa building, ug gani, aduna na lay pari, psychologist, usa ka artista, ug uban pang wa na nako hiilhi ang nagsingabot.
Ubay-ubay na ang mga tawo nga nagtapok sa kadalanan aron pagsaksi ni Rizal. Mora silag mga ulmigas sa ubos, nanghinunghungay. Kalit kong kaihion, ug akong giablihan ang butones sa karsonsilyo ni Rizal. Akong gipasiritan ang mga tawo sa ubos. “Mabuhay ang Pilipinas!” syagit ko. Og sa akong paghuman, gibunlot dayon ko sa kalit sa tulo ka gwadya ug giposasan.
Pipila ka bulan ang milabay, akong gisuwatan si Balbaks:

Dr. Dante Balbuena
Head, Department of Orthopedics
Chong Hua Hospital
Cebu City, Philippines

Higalang Baks,
Salamat sa imong sulat. Sayud na tingali ka sa balita. Dili ko na lang isaysay pag-usab. Saksi ka sa akong sugilanon, kadtong mga sugilanon ko kaniadto nimo. Ug tingali, sa dihang miabot ang balita kanimo, wala mo kini gikatingala.
Akong gipatighugan ang matag suok sa kaalam, Baks. Akong gisuwayan og kapkap ang matag bulsa niini, mga libaong, lumping, lubnganan, imburnal, ang lunangan sa hagbay rang nangaihaw nga mga kabaw. Ang kaalam diay usa ka haw-ang sa kamingaw. Kay, una, ang kaalam makaplagan sa kamingaw. Ang kamingaw usa ka haw-ang nga gituhuan nga makadawat og bisan unsa ang ibutang niini, sama sa kaalam. Mingaw taliwa sa kaalam, Baks.
Sama sa tabanog. Namugna agi sa kaalam kabahin sa hangin ug pagtimbang-timbang. Kon magkahanas ang kaalam, mas makasugakod ang imong tabanog sa panganod. Ug samtang kini magkalayo, mosamot usab ang kamingaw nga masinati niini didto sa ibabaw.
Nahinumdom ko niadtong usa ka gabii kaniadto, Baks. Atong gikatkat ang sambag nga nag-atubang sa bintana nilang Ces. Pipila na ka bulan ang pamilya niini mipuyo sa atoang dapit, apan bisan makausa, wa gyud kini siya makighimamat ni bisan kinsa sa atong silingan. Busa usa ka gabii, didto ta sa ibabaw sa sambag aron sud-ungon ang sulod sa ilang balay. Nakit-an nato si Ces sa iyang kwarto, nanghaw-as sa mga pinilo niyang mga beste sa iyang aparador. Ug sa atong kahibulong, gipilo kini niya’g balik ug giuli sa aparador. Taudtaud, misulod iyang amahan, ug misinyas kaniya sa di pagtingog. Adunay dala nga beste iyang amahan nga gidawat ni Ces sa hilom. Gisul-ob kini niya. Pwerteng luaga sa maong beste, nangumbitay ang mga bukton niini sa iyang abaga. Samtang gailis kini siya, adunay kalipay nga mipatik sa dagway sa iyang amahan. Iyang gihagkan sa aping si Ces. Mibalik kini siya sa may pultahan ug gipalong ang suga. Dili na namo sila makita sa sulod. Amo na lang nadunggan ang usa ka lawom nga danguyngoy, nga tataw, tingog kadto ni Ces. Mikanaug ta sa sambag, Baks, ug mipauli nga way tingugay. Usa kadto ka lain nga klase sa kahilum, usa ka haw-ang, ug didto ta nasinati ang usa ka matang sa kamingaw nga bisan sa pangidaron ta karon, pabiling nagngutngot sa kinailadman ta.
Karon, Baks, kay nangutana ka man kabahin sa kinutuban sa akong kaalam, tubagon tika. Walay dawindi, walay diary si Lola, Baks. Apan dili sab ko moingon nga kadtong mga gisaysay ko nimong mga sugilanon, mugna ra sa kiat kong imahinasyon. Ang kaalam dili mahitungod sa mga detalye nga imong masag-o gikan sa listahan, libro, mapa, hulagway. Usa kini ka pagbati nga magbalik-balik matag karon ug unya, sa higayon nga kini kinahanglanon. Ug gani, bisan sa mga higayon nga kini wala kinahanglana. Usa ka pagbati nga makausa mipausab kanimo, ug nahimong hinungdan kon ngano ingon ani ka karon. Kon nganong aduna kay gihandum, gikalisangan, gikasilagan, gidaganan. Kon nganong padayon kang gusto magpakabuhi o ba kaha magpakamatay.
Natanggong ko sa selda tungod sa pagsul-on ko sa beste ni Rizal, Baks. Naglibog ang husgado kon unsang klaseha sa silot ang ipahamtang alang kanako. Taphaw ra ang mga kaso nga ilang mapasaka alang kanako: petty theft, malicious mischief, estafa, ug uban pa. Ang nakapait lang, Baks, kay mihulga ang mga Rizalista og usa ka dakong protesta kon pananglit buhian ko sa husgado nga wa makapangayo’g pasaylo sa tibuok nasud pinaagi sa telebisyon. Gani karon, miduso kini silag panawagan alang sa usa ka senate hearing. Matud pa, in aide of legislation, aron sa paghisgot kon unsay angay mahimong hustisya kon dunay mobugalbugal kabahin sa dungog sa nasud ug sa kaagi niini.
Apan lisud alang kanako ang pagpangayog pasaylo, Baks. Dili ko pa lang masuta ang lintunganay nga rason kon nganong nasul-ob ko ang beste ni Rizal, apan makusganon akong pagtuo nga katungod ko kadto. Katungod ni bisan kinsa nato, ug busa makataronganon.
Apan lagi, Baks, nag-inusara ra ko dinhi, ug magpaabot na lang ko. Sama sa mga sugilanon nga gisaysay ko kanimo, dasok kini sa mga pangutana. Dili dugay, masabtan ra unya kini nato. May adlaw ra.

Ang imong suhitong higala,
Ener

2002-09-24T01:49:00.000-07:00

2002-09-24T01:42:00.000-07:00

ANG AKTIBISTANG GI-SYPHILIS

“A mysterious epidemic, hitherto unknown, which had struck terror into all hearts by the rapidity of its spread, the ravages it made, and the apparent helplessness of the physicians to cure it.” ---from a description of syphilis in the early 16th century.

I
Gradweting na ko sa usa ka inila ug dako nga unibersidad sa siyudad sa Sugbu. AB English, ug usa ka ultimo nga staffer sa among student publication. Pangandoy unta nga mahimong editor sa pamasin nga pinaagi sa ranggo, maangkon ang kagawasan sa pagpadayag ug pag-usab sa giabog ug gilawalawa nga mga sistema ug kinaiyahan ning katilingban.

Apan nagpabilin kining usa ka pangandoy kay lagi, ubos ra sa singko ang akong hayt, gamayg tingog, ug mokiat lang kon hubog. Dili katuohan, ug paita, gianggaan og Putot.

II

Mitakilid ang eroplano. Didto ko sa daplin sa may bintana nga naglingkod. Sama sa camera, and kwadradong bintana mipakita og mga ginagmayng hulagway, mga snapshots sa kalibutan: ang panganod, mga isla sa dagat, ug ang mismong dagat nga pwerte ka lapad. Matudlo lang nimo ang mga baruto tungod sa nipis kaayong mga badlis niini sa panit sa dagat. Mao kini ang sarang argumento sa bili sa usa ka tawo, kon hisgutan na gani ang mortalidad. Gamay ra ang tawo kon sutaon, matud pa. Usa lang ka awm o badlis sa panit sa dagat.
Apan nahinumdom ba kamo ni Onel de Guzman? Kadtong estudyante nga mihimo niadtong “I Love You” virus sa internet. Ang virus mikatap ug hilabihang dakoang impeksyon sa cyberspace. Gani ang mga intelligence sa Amerika ug Europa, nahulga gyud sa maong impeksyon, mibungkag kini sa pipila ka mga importanteng mga files nila.
Nan karon, kon si Onel imong pagatan-awon kon anaa ka sa daplin sa bintana sa eroplano, unsa man kadak-a ang batan-on. Adunay gitawag og mga “hacktivists”, mga tang-an nga mga batan-on nga sulod lang sa ilang hilom ug tago nga lawak, adunay mga panghulga nga nahimo sa kalibutan.

III

Tulo na ka semana ang milabay human magsugod ang klase, ug ang among editor nga si April Aquino nagpatawag og meeting, nanghatag na siyag mga assignments. Sa way pagbalibad, yango na lang tanang staffers sa iyang mando. (Kon dili pa tungod sa iyang kandiis, akoy unang mobalibad). Ania ang memo:

December 1, 1994
ATTENTION: LIST OF ASSIGNMENTS FOR THIS SEMESTER
Gaudencio Macaraya - New University President (profile)
Marie Puyo - Intramurals '94 (news feature)
Edwin Castillo - Miss Intramurals (interview)
Jesus Dorado - X'Mas Vacation (essay, brief lang)
Aimee Gonzaga - Family Day '94 (photo essay)
Gwen Soronda - Math Week (list of quiz winners)
Anne Caligner - Interview Librarian (new arrivals)
Ramer Badana - On Shakespeare's Romeo and Juliet (essay, ang iyang mensahe sa kontemporaryo nga kinabuhi)
John Lastimosa - Interview Bonel Balingit (Si Dean Balingit is a relative of the new basketball star. Try contacting her.)

NOTE: THOSE WHO ARE NOT IN THE LIST MAY CONTRIBUTE EITHER A SHORT STORY OR A POEM.

Ug tingali ba kaha nga tungod sa akong hayt, pirmi lang kong makalimtan. Mikalot kos akong ulo samtang miagbay si Ramer, ang among Lit Ed, kanako sa paggawas namo sa opisina human sa meeting.

"Tabangan lang tika, Tot. Ayg kabalaka," matud pa niya.
”Sige lang, kay basig sa paglakaw kos Colon, may mapandulan pa diayng balak."

Apan dako ang akong kabalaka. Sulti pang April, ang sugilanon ug balak mahitungod gyud sa gugma. Kuno, kay tayming man sa Valentines ang among pagpagawas. Wa koy kalibutan ana. Daghan na kong gipanguyaban (puros taas pa nako), apan pulos lang kunot sa agtang ug lisngag sa ilong ang akong madawat. Ang sarang nilang tubag: "Kaon sag baynte ka sakong bugas!" "Pagsapatos sag habog!" "Hoy kaligo!" "Akong manghod na lang!" "Luoya sad nimo, oy!" Apan matud ko: No hurt feelings.

"Asa man ka ron?" ang pangutana ni Ramer.
"Magbeer-beer lang sa. Kuyog ka?” tubag ko.
“Moadto pa kog library. Magresearch pa kog Romeo and Juliet.” Ug dayon niyang liko sa lobby, paingon sa taas.

IV

Ang “syphilis”, pagtuo ko, gikan sa duha ka pulong: Sisyphus ug Philippines. Nahinumdom ba kamo niadtong si Sisyphus?
Si Sisyphus anak ni Aeolus. Siya kadtong gisilutan sa mga ginoo pinaagi sa pagpaligid og dakong bato padulong ngadto sa tumoy sa bukid aron lang kini ihulog og balik sa tiilan niini. Simbolo kini nga nagpasabot nga adunay mga kawsa sa kalibutan nga bisan sa paningkamot, mahitugpa gyapon sa pagkakawang o pagkawalay pu'os.
(Sama tingali usahay sa kakawang sa kalihukan sa mga aktibista, sa armadong pakigbisog. Sa mga pari ba kaha. O kawang ba gyud kaha? Aduna ba gyud kahay utlanan o bisan tipik na lang sa paglaum nga magmadauogon ang kawsa sa linupigan? Mao kana ang mga dagkong pangutana.)
Sa sugilanon pas mga Greko, bugoy, bugalbugalon ug maro si Sisyphus. Gani, kadtong gikawat ni Autolycos ang iyang mga baka, nagbilin sila og mga tunob nga adunay imprinta nga “KINAWAT NI AUTOLYCOS.” Hilabihang lagota sa utro sang maro nga bugoy. Naisahan siya sa marukoy nga Sisyphus. Gibutangan diay ni Sisyphus ang lapa-lapa sa baka og sapatos nga gikulitan og mga letra.
Kay kini man gud si Autolycos, otro sang marukoy. Sa aktong pangpangawat, mahimo kini niyang wagtangon sa panan-aw ang maong butang. O kon di man, mahimo kini niyang usbon. Sama pananglit sa taming, mahimo kini niyang himuong bakos sa iyang pag-ikyas. Mahimo usab nga siya mismo mawagtang. Watsinanggo kining kawatana ngas Autolycos, mao tong gisapatosan ni Sisyphus ang iyang mga baka ug gikulitan ang mga lapalapa niini.
Adunay daghang mga paghugon-hugon kabahin sa silot ni Sisyphus. Sa dihang mipatighug na si Thanatos, kadtong ginoo sa kamatayon, aron kuhaon na ang iyang kalag, gigapos kini ni Sisyphus. Og, pastilan, nausab ang dagan sa kalibutan tungod niadto. Wa nay tawng nakabsan sa kinabuhi, wa nay mamatay. Nahibalik na lang ang normal sa dihang gibuhian ni Zeus si Thanatos.
Tuod man, nadala gyud nila ang badlungon nga si Sisyphus ngadto sa Hades, apan nakaipsot gyapon ang hinampak, mibalik sa iyang asawa ngas Merope (usa ka di ingon nato) aron kunohay kini kasab-an kon nganong wa siya tagai og tarong nga lubnganan. Hinuon, sa tinuoray lang, iyang gisekreto diay og tugon ang iyang asawa sa pagpalabay sa iyang patayng lawas ngadto sa sapa imbis nga unta ilubong sa tarong. Gibuhat kini niya aron aduna siyay pasangil nga makabalik sa kalibutan. Ug sa dihang nahibalik na siya sa kalibutan, kanunay kining manglipat sa kamatayon aron lang di na makabalik sa pikas kalibutan.
Mao kini ang hinungdan nga gisilutan kini siya pinaagi sa way katapusang pagpaligid sa bato ngadto sa tumoy sa bukid aron dili na kini makahuna-huna pa og laing plano sa pag-ikyas.
Apan buot natong hinumduman nga si Sisyphus mahigugmaon sa kinabuhi, watsinanggo, dili mahadlok mosukol sa mga dili ingon nato, dili mahadlok mousab sa dagan sa panahon. Mao kini ang mga gawi nga di angay sa mga mortal nga susama kaniya. Gikasuyaan siya sa mga ginoo.

V

Ang amahan ni Sisyphus ngas Aeolos mao ang ginoo sa hangin. Aduna siyay dose ka mga anak, ang katunga, mga babaye. Ang iyang pinuy-anan usa ka palasyo nga gama sa bronsi. Dinhi kini sila kanunay magpista. Dinhi usab niya tagui ang mga nagkalainlaing mga hangin.
Sa sugilanong Odyssey, iyang gitagaan si Odysseus niadtong sudlanan nga gama sa panit sa turo aron dinhi niya mahimong hipuson ang mga hangin. Apan sa dihang mibiyahi na si Odysseus paingon sa iyang pinuy-anan sa Ithaca, gihilabtan sa iyang mga tawo ang maong sudlanan sa pagtuo nga kini adunay mga gitaguang mga bahandi. Diha-diha, nasabwag ang mga hinipos nga mga hangin ug kini mipapha nilang tanan ug ang ilang yutang natawhan. Si Odysseus na lang human milabay ang panahon ang nakakita og balik sa maong yuta. Wala hinuon hisguti kon diin niya kini hikit-i.

VI

Bisan kinsa pay pasuginlon, bisan kinsa pang nasura, adunay mga nagkalainlaing bersyon kabahin sa sinugdanan sa kalibutan.
Ang hitsura sa Pilipinas, kon imong tan-awon, morag impeksyon sa panit sa kalibutan. Morag labhag sa til-as, morag dapaw, morag hangga, labi na gyud, morag agi sa sipilis. Katol tan-awon, gusto nimong kawton, gusto nimong kusniton, kuskuson, busdikon ang bungtod nga nagnana.
Kon padul-an, mora kinig kugan nga ningkubol. Dinhi nimo mas masud-ong kon diin kining impeksyona nagsugod, diin mikumbate ang resistensya sa lawas. Ang dakong bahin sa impeksyon nag-gikan sa Mindanao ug Luzon. Katag kini pag-abot sa kabisay-an, nagpasabot nga dinhi taliwa sa Pilipinas adunay mga pagsanta nga gihimo. Mao nga misimang ang impeksyon, mingkatag ngadto na dayon sa Palawan, sa Sulu, ug ngadto usab sa Batanes.
Unsa man kahay sinugdanan ining impeksyuna? Di ba kaha iti sa agila? Kadtong agilang nakaigit sa tumang kalipay sa dihang iyang natupo sa sangka ang Dagat ug Adlaw?
Kay lagi, ang sipilis man gud kuno, mikatap human sa biyahe ni Columbus ngadto sa Bag-ong Kalibutan niadtong 1493. Adunay mga pagtuon nga nagmatuod niini. Adunay mga nakit-an nga mga bukog sa mga tawo nga nabuhi niadtong mga panahona, ug nakit-an ang kagaw nga karon gitawag og Treponema Pallidum. Hinuon aduna say nagtuo nga hagbay ra ang syphilis mingkatap. Nasaypan lang hinuon kining sangla.
Ang kining Syphilis (sukwahi sa akong pangagpas) gikuha kini sa pangan niadtong batan-on nga nahisgutan niadtong usa ka balak sa Latin. Usa kadto siya ka saop nga tig-atiman sa mga karnero. Niadtong balaka, gitawag kadtong sakita ug “Great Masquerader”. Tungod lagi kay ang simtomas sa maong impeksyon, pareha ra man sa ubang mga sakit. Sa ato pa, sundogan. Way originality.

VII

Alas otso nas Junquera sa My Place. Ikalima ko nang botilya, ug paminaw ko, kulang pa. Nanggilok ang akong dunggan sa dihang nakita ko ang babaye nga mitutok og hait kanako --- mata nga gipanag-iya sa usa ka babayeng maanyag ug taas pa nako.

Og kalit may nanguhit sa kilid. "Tres sintos lang. Ikaw nay bahala sa gawas." Wa ko katingog. Og mipadayon ang maong tawo. "Kon di nimo kaya, dungan lang mos akong migo. Tagsintos kwinta mo." Pulong niya samtang miagbay sa iyang tupad.

Midagkot og sigarilyo ang maong babaye ug mipahiyum kanako sa dihang nahawanan na sa aso ang iyang nawong. Iyahang tiil midapat sa salog bisan sa kahabog sa lingkuranan, samtang ako, milabyog-labyog sa tiil, naghangos sa kahinam. "Ako na lang usa. Bisag kuwatro sintos pa!"

Usa lamang sa mga lungag sa bungbong sa dalan Colon ang among gisudlan.Usa ka lodge, ginganlag Rainbow Foreign Exchange, ambot ngano. (Sukwahi sa pagtuo sa mga langyaw, dimalas ang bangaw. Ayaw gyud ni tudlua kay maputol imong tudlo.) Miagbay ang maong babaye kanako. "Ako diay si Rose. Ikaw?"

"Ener. Pero gianggaan og Putot." Milanog ang talidhay sa hawan ug hilom nga lobby sa Rainbow Foreign Exchange.

Usa ka oras ang akong gibayran sa kuwarto. Midiretso si Rose sa sulod, nag-una nako, samtang gipaabot ko pa ang sukli.

Pagtuo ko, dili lang siya makausa mipatighulog dinhi.

"Tissue paper, naa ka?" Pangutana sa receptionist sa dihang miabri sa drawer.

"O, dad-a ni."

Usa lamang ka 10 watts nga bombilya, sa bana-bana ko lang, ang mipuli sa unta nga kangitngit nga mipuno ining kwartoha.

"Ngitngita sad, uy!"

"Ang-ang kay kon sug-an og mahalon, pangawaton man," tubag ni Rose samtang mipahiluna sa iyang hip-hop nga beste sa usa ka gamayng lamisa sa kilid. Gisultihan ko siya sa pagbantay kay basig mahulog ang tres sintos nga gihatag ko kaniya.

"Wala na nako. Tua na ni Jun," tubag niya.

"Giunsa ninyo pagkaila ni Jun?" akong pangutana.

"Bata pa mi, kaila na mi."

"Imposible!"

"Igsuon gud mi. Sige na uy. Chismoso sad ning putota, ay!"

Mihipos siya sa iyang buhok, milugpit sa lastiko sa iyang ngabil, ug dunay miunlod sa iyang aping nga nahimong kandiis. Usa kini ka dagway nga pagadakpon sa hangin samtang nagsakdapsakdap sa kabulakan, gunitan sa hugot, ug palup-itan sa usa ka libro sa balak. Nahasulod ang naghubo niyang kaugalingon sa kwadradong bungbong sa maong lawak. Pagtuo nga anaa ko sa museyum ug wa sa Rainbow Foreign Exchange, apan sa dihang nakita ko ang mga badlis sa samad sa iyang kamot nga morag mga badlis sa bangaw nga nahilis, ang kalit kong kahiamgo.

"Ngano man na?" ang pangutana ko, samtang gitudlo ko kini.

"Sus, uy, sige na. Unsa man ka, mokayat ka, di?” ug dayon niyang hapak sa akong tudlo. (Kon bangaw pa kadto ug dili lang badlis, pastilan og naputol akong tudlo!)

Makusganon sa akong pamati ang iyang pulong ug gipahiluna ko na lang ang akong maong ug brief ibabaw sa iyang hip-hop sa lamisa sa kilid. Mibikangkang siya samtang naghigda, og pinaagi sa kamot, misinyas kanako pagpaduol. Niadtong tungora, ako mitalidhay. Kon ang pagpakighilawas dili okupado sa pagbati, makita mo, sa pagsugod pa lang, tataw, sama kamo sa duha ka unggoy nga nagduwaduwa.

"Sige na! Peste, kadaghag arte!"

Misugod kog kamang paingon kaniya sa dihang namatngonan ko ang patik niya sa may bugan: Romil. Ug sa letrang "i", adunay kasingkasing nga mipuli sa tuldok.

VIII

Ang bugan mao kini ang parte sa lawas nga may igong kainit. Nagkinahanglan man gud og kainit kon magbuhi kag semilya. Dinhi usab nahimutang ang kinatawo, matawo ka man o hayop. Ang bugan usab managkaluha.
Kabahin sa bugan ug kaluha, nahinumdom ko ni Balituk, kadtong anak ni Bugan ug Kinggauan, kadtong managtiayon nga mga Ifugao. Ila kadtong gitunga si Balituk. Apan, ining puntoha, isaysay ko usa ang sinugdanan:
Si Bugan man gud dili ingon nato, taga Ikaupat nga Langit kadto siya, gamhanan. Mipatighulog lang to siya dinhi sa yuta aron makigminyo ni Kinggauan, kadtong ulitaw nga mamitikay rag hayop sa kabukiran. Nakit-an kadto siya nga way sapot ni Bugan sa dihang mipundo ang maong daga sa panganod duol sa kalibutan.
Og tuod man, ang gibantog nga pilian naibog sa ulitawo. Nananghid dayon kini sa iyang amahan nga buot molugsong sa kalibutan. Ug tuod man, gitugutan ang maong daga. Nagdala kini og bahag ug sudlanan sa kan-on. Mao kini ang iyang gipakita ni Kinggauan sa iyang pag-adto sa payag nga puloy-anan sa ulitawo. Ug dito, nagkaila ug naminyo ang duruha.
Tungod lagi sa gahum ni Bugan, gikasuyaan siya sa mga kasilinganan. Usa ka adlaw, gilibutan sa mga silingan ang pinuy-anan sa magtiayon og mga pipila ka mga tanum ug mga isda. Tungod niini, gihubag-hubagan si Bugan. Nanurok ang mga dapaw, hangga, labhag sa iyang kalawasan. Dinhi magsugod ang mga lisud nga desisyon sa magtiayon.
Niabot na lang kadtong higayun nga sa ilang panagbulag gitunga nila ang lawas ni Balituk. Ang ubos nga bahin tua ni Bugan ug ang ibabaw tua ni Kinggauan. Ug tungod lagi kay gamhanan man si Bugan, pinaagi sa pipila ka yamyam, natubuan rag lawas ug ulo ang iyang bahin sa anak, ug ginganlan dayon niya kini sa samang pangan, Balituk. Apan kadtong parte nga tua ni Kinggauan, wa gyud intawn hitugki ug sumpay: kinataw, bugan, paa, bitiis, tiil. Miabot na lang ang panahon nga misugod nag dugta kini, og tungod sa hilabihang kaisog sa baho niini, miabot kini sa Ikaupat nga Langit ug ngadto na dayon ni Bugan.
Pwerteng sukoa ni Bugan, ug tungod niini, iyang gihimong ulo sa langgam nga mang-ak kadtong nadugta nga Balituk. Ang maong langgam may mata nga santing kaayong mosiga makasamad sa kangitngit. Matud pas mga tawo sa Kiangan diin nagpuyo si Kinggauan, mao kini ang maitom nga langgam nga mosinyas ug dautang mga panghitabo.
Ang dunggan sa maong nadugta nga parte ni Balituk iyang gilabay ngadto sa lasang, ug sukad niadto adunay mga nanurok sa mga kahoy nga morag mga dunggan. Ang ilong usab didto punta sa lasang, ug nanurok usab kini. Ang buhok nahimong mga ulod. Gikan sa panit, gilangkat ni Bugan ang usa ka pulang langgam nga gitawag og kukuk. Katunga sa dugo nahimong mga kwaknit ug pinaagi sa atay namugna ang usa ka sakit. Pinaagi sa nadugta nga lawas ni Balituk, namugna ni Bugan ang mga nagkalainlaing mga sakit og dimalas sa kalibutan.
Ug mao kini ang angay tang hinumduman. Ang dila nga hilabihan nangalisbo mao kuno ang hinungdan sa panghubag sa dila sa mga kalalakin-an. Matambalan lang kuno kini pinaagi sa paghalad og itlog o manok ngadto ni Bugan. Ug pinaagi sa dughan sa manok, naghimo si Bugan og hilabihan ka la’a nga serpente. Ug ang dughan sa serpente migawas ang usa ka dako kaayong bangaw.

IX

"Ig-unsa nimo si Romil?" ang akong pangutana.
Wala siya motingog. Hinuon, mikupot sa akoa ug mibira niini sa hinayhinay. Aduna siyay kamot nga makakoryente, mipahayag og dako sa 10 watts nga bombilya. Pamati nga usa ka liti miduslit sa pabilo sa kailadman.Gisudlan ko ang iyang pagkatawo, apan sa akong kamubo, ubos ug dili maabot ang iyang aping sa akong halok. Akong gipamulong sa kaugalingon: dili maangkon sa hingpit! Dinhing tungora, mora kog si Sisyphus nga nagpaligid ug bato sa bungtod sa lawas ni Rose. Kawang ang tanan.
Alta presyon! Kalit milanog ang paglamba sa pultahan, samtang nangahibat ang mga tayang bisagra niini. Milakra og puti ang sapatos nga misipa kanamo sa kahigmat.

"Ganiha ra kong pinangita nimo!" pulong sa tawo samtang mibira sa buhok ni Rose, ug mipadayon, "Imo na lang kong ilad-ilaron karon ha! Diin ka?"

"Mil, intawn," pangadye ni Rose.

Mibunal ang maong tawo sa iyang bakos, ug milabhag ang buckle nga spracket sa motor sa bukobuko ni Rose samtang hugot ang pagkupot niini sa buhok sa maong babaye. "Gihigugma tika. Nganong giingon ani man ko nimo?" ang pulong ug hilak sa maong tawo. Padayon ang pagbunal.
"Intawn, Joy, kuyog nako!" singgit sa maong tawo. Diha-diha, mas taas pa ko nilang duha. Gani, akoy kinatas-an, nahimo kong Balingit.

"Di na nako kaya, Mil!" tubag ni Rose.

Niadtong tungora, samtang gisul-ob ni Rose/Joy pag-usab ang iyahang hip-hop, adunay kahilom nga sama sa usa ka suwat human maabrihan ang sobre: Dear _________. Gisud-ong ko pag-ayo ang ilang mga lihok. Hugot ang ilang inagbayay sa dihang mibiya. Naimadyin ko sila nga usa ka bisagra, bag-o ug dili tayaon. Dili sama sa mga nangahibat nga bisagra sa gubang pultahan ining kwartoha.

Miduol ko sa receptionist nga gialimungawan pa, aron pagpaningil sa sukli, kay lagi wa ko moabot sa usa ka oras sulod sa kwarto. Ug wa pa gani mokabat sa usa ka oras nga kalipay. Apan diay, bayad kadto sa oras, kasubo man o kalipay.

Migawas ko sa Rainbow Foreign Exchange, hilom na ang kadalanan.

X

Higala kong Ramer, si Romeo ug Juliet wala sa library. Ania sa Junquera, ginganlag Romil ug Joy. Ug, Mer, si Sisyphus, si Kinggauan, si Romil, pulos kadto sila nahigugma sa mga babayeng dili sama nila. Si Merope, si Bugan, si Joy, pulos kadto mga dili ingon nato.
Ug, John, saksi si Balingit niini.

XI

Humot ang usa ka pahina sa stationery ang akong gigamit:

February 13, 1995

Dear April,
Ugma sa Fuente, 8pm.
I LOVE YOU.
Love,
Ener

P.S.
Ayaw pagsul-ob og hip-hop.